🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:49:23 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आतंचन
ātaṃcana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आतंचन संज्ञा पुं॰ [सं॰ आतञ्चन]
१. दूध के जमाने के लिये डाला जानेवाला जावन । जामन ।
२. संकुचित या संकीर्ण करनेवाला पदार्थ या व्यक्ति ।
३. दही ।
४. जमाने का कारण ।
५. जमने में दूध का जलीय अंश ।
६. प्रेषक ।
७. संतोषकारक या तोषकारक ।
८. संकट । विपत्ति ।
९. वेग । गति ।
१०. धातुओं के मिश्रण में संयोजक तत्व ।
११. स्थूलकरण । मोटा करना [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-तञ्चन n. that which causes coagulation (as butter-milk which is thrown into fresh milk to turn it), runnet, TS. ii; ŚBr.; KātyŚr.
= प्रतीवाप or प्रतिवाप, q.v., L.
= आ-प्यायन, q.v., L.
= जवन, q.v., L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (134,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आतंचनं 1 Causing to coagulate or curdle, casting butter-milk into heated milk to turn it. --2 Causing to contract in general. --3 Curdled milk. --4 That which causes coagulation, a runnet. --5 A sort of whey. --6 Conveying. --7 Gratifying, satisfying. --8 Casting away, destroying. --9 Danger, calamity. --10 Speed, velocity. --11 Calcining, adding flux to metals in fusion. --12 The flux so used. --13 Making fat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0232-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आतञ्चन न० आ + तन्च--ल्युट् । १ वेगे, २ प्रापणे, ३ आप्या- यने दुग्धादौ दध्यादिभावापादनाय ४ अम्लद्रव्यप्रक्षेपे, (दम्बल देओया) ५ निक्षेपे, ६ उपद्रवे ७ द्रवद्रव्यप्रक्षेपेण कठिनद्रव्यस्य चूर्णने गलितस्वर्ण्णादेर्द्रव्यान्तरयोगेण ८ जारणे च । करणे ल्युट् । ९ दधिसाधन द्रव्ये (दम्बल) । गोभ्योहिदशविधाः दु- ग्धादय उत्पद्यन्ते यथोक्तं श्रुतौ “प्रतिधुक् तस्यै शृतं तस्यै शरस्तस्यै दधि तस्यै मस्तु तस्या आतञ्चनं तस्यै नवनीतं तस्यै घृतं तस्या आमिक्षा तस्यै वाजिनम्” शत० ब्रा० । तत्र प्रतिधुक् सद्योदुग्धम् १ शृतं पक्वं पयः २ । शरः पक्कक्षीर- स्योपरि सारभूतम् ३ । घनीभूतं वस्तु दधि ४ । दधिभवं सारभूतमुदकं मस्तु ५, । नवनीतघृते ६, ७, प्रसिद्धे आत- ञ्चनं दधिभावकारणम् ८ । आमिक्षा तप्ते पयसि दध्यानयने सति यत् घनीभूतं वस्तु जायते सामिक्षा९ । द्रवात्मकं वाजि- नम् १०” मा० “यत्पूर्व्वेद्युर्दुग्धं हविरातञ्चनं तत्कुर्बोत कात्या० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0647,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आतञ्चनं, क्ली, (आङ् + तञ्च + ल्युट् ।) प्रतिवापः । गलितस्य स्वर्णादेर्द्रव्यान्तरेणावचूर्णनं । इति स्वामी ॥ निक्षेपणं । इति सुभूतिः ॥ उपद्रवः । इति रायमकुटः ॥ द्रवद्रव्यप्रक्षेपणोचितचूर्णं । इति सारसुन्दरी ॥ जवनं । वेगः । आप्यायनं । तर्पणं । इत्यमरमेदिन्यौ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-170-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें