🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:56:57 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आत्मन्
ātman
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आत्मन् संज्ञा पुं॰ [सं॰] निजत्व । अपनापन । अपना स्वरुप । विशेष—इसका प्रयोग प्रायः यौगिक शब्दों में होता है और यह 'निज' या 'अपना' का अर्थ देता है । जैसे,—आत्मकल्याण । आत्मरक्षा । आत्महत्या । आत्मश्लाघा इत्यादि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आत्मन् m. (variously derived fr. अन्, to breathe; अत्, to move; वा, to blow; cf. त्मन्) the breath, RV.
the soul, principle of life and sensation, RV.; AV. &c.
the individual soul, self, abstract individual [e.g. आत्मन् (Ved. loc.) धत्ते, or करोति, ‘he places in himself’, makes his own, TS. v; ŚBr.; आत्मना अकरोत्, ‘he did it himself’, Kād.; आत्मना वि-√ युज्, ‘to lose one's life’, Mn. vii, 46; आत्मन् in the sg. is used as reflexive pronoun for all three persons and all three genders, e.g. आत्मानं सा हन्ति, ‘she strikes herself’; पुत्रम् आत्मनः स्पृष्ट्वा निपेततुः, ‘they two having touched their son fell down’, R. ii, 64, 28; see also below s.v. आत्मना]
essence, nature, character, peculiarity (often ifc., e.g. कर्मात्मन्, &c.), RV. x, 97, 11, &c.
the person or whole body considered as one and opposed to the separate members of the body, VS.; ŚBr.
the body, Ragh. i, 14; RāmatUp.
(ifc.) ‘the understanding, intellect, mind’, see नष्टात्मन्, मन्दा˚
the highest personal principle of life, Brahma (cf. परमात्मन्), AV. x, 8, 44; VS. xxxii, 11; ŚBr. xiv, &c.
effort, L.
(= धृति) firmness, L.
the sun, L.
fire, L.
a son, L.;
आत्मन् [Old Germ. ātum; Angl.Sax. ædhm; Mod. Germ. Athem, Odem; Gk. ἀϋτμήν, ἀτμός (?).]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (135,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आत्मन् m. [अत्-मनिण् Uṇ. 4. 152 said to be from अन् to breathe also] 1 The soul, the individual soul, the breath, the principle of life and sensation; किमात्मना यो न जितेंद्रियो भवेत् H. 1; आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु Kaṭh. (In H. 4. 87 आत्मन् is compared to a river). --2 Self, oneself; in this sense mostly used reflexively for all three persons and in the singular number, masculine gender, whatever be the gender or number of the noun to which it refers; अनया चिंतयात्मापि मे न प्रतिभाति Ratn. 1; आश्रमदर्शनेन आत्मानं पुनीमहे Ś. 1; गुप्तं ददृशुरात्मानं सर्वाः स्वप्तेषु वामनैः R. 10. 60, 4. 35, 14. 57; Ku. 6. 20; देवी… प्राप्तप्रसवमात्मानं गंगादेव्यां विमुंचति U. 7. 2; गोपायंति कुलस्त्रिय आत्मानमात्मना Mb.; K. 107; sometimes used in pl. also; Śi. 17. 19; Māl. 8. --3 Supreme deity and soul of the universe, Supreme Soul, Brahma; तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः Up.; U. 1. 1; Ms. 1. 15, 12. 24. --4 Essence, nature; काव्यस्यात्मा ध्वनिः S. D., see आत्मक below. --5 Character, peculiarity. --6 The natural temperament or disposition. --7 The person or whole body (considered as one and opposed to the separate members of it); स्थितः सर्वोन्नतेनोर्वी क्रांत्वा मेरुरिवात्मना R. 1. 14; योस्यात्मनः कारयिता Ms. 12. 12; Ki. 9. 66. --8 Mind, intellect; मंदात्मन्, नष्टात्मन्, महात्मन् &c. --9 The understanding; cf. आत्मसंपन्न, आत्मवत् &c. --10 Thinking faculty, the faculty of thought and reason. --11 Spirit, vitality, courage. --12 Form, image; आत्मानमाधाय Ku. 3. 24 assuming his own form; 2. 61; संरोपितेप्यात्मनि Ś. 6. 23 myself being implanted in her. --13 A son; आत्मा वै पुत्रनामासि. --14 Care, efforts, pain. --15 The sun. --16 Fire. --17 Wind, air. आत्मन् is used as the last member of comp. in the sense of ‘made or consisting of’; [] see आत्मक. The form त्मन् is also found to be used; कृतार्थं मन्यते त्नानं Mb. [cf. Gr. atmos, aitmen] --Comp. --अधीन a. {1} dependent on oneself, independent. {2} sentient. existing. --(नः) {1} a son. {2} a wife's brother. {3} the jester or विदूषक (in dramatic literature). --अनुरूप a. worthy of oneself; Ku. 1. 18; R. 1. 33. --अनुगमनं personal attendance; R. 1. 88. --अपहार. concealing oneself; कथं वा आत्मापहारं करोति Ś. 1. --अपहारकः one who pretends to belong to a higher class than his own, an impostor, a pretender. --आदिष्ट a. self-counselled. --(ष्टः) a treaty dictated by the party wishing it himself; H. 4. 121. --आराम a. {1} striving to get knowledge (as an ascetic or योगिन्), seeking spiritual knowledge; आत्मारामा विहितरतयां निर्विकल्पे समाधौ Ve. 1. 23. {2} self-pleased, delighted in self; Bh. 3. 93; cf. Bg. 5. 24. --आशिन् m. a fish supposed to feed on its young, or on the weakest of its species; cf. मत्स्या इव जना नित्यं भक्षयंतिपरस्परं । Rām. --आश्रय a. dependent on oneself or on his own mind. --(यः) {1} self dependence. {2} innate idea, abstract knowledge independent of the thing to be known. --ईश्वर a. self-possessed, master of self; आत्मेश्वराणां न हि ज नु विघ्नाः समाधिभेदप्रभवो भवंति Ku. 3. 40. --उदयः self-exaltation or elevation; Śi. 2. 30. --उद्भव a. born or produced from oneself. --(वः) {1} a son; R. 18. 12. {2} Cupid. {3} sorrow, pain. --(वा) {1} a daughter. {2} intellect. {3} N. of a plant (माष्पर्णी.) --उपजीवित् m. {1} one who lives by his own labour; Ms. 7. 138. {2} a day-labourer. {3} one who lives by his wife (Kull. on Ms. 8. 362). {4} an actor, public performer. --उपनिषद् f. N. of an उपनिषद् which treats of the supreme spirit. --उपम a. like oneself. --(मः) a son. --काम a. {1} loving oneself, possessed of selfconceit, proud. {2} loving Brahma or the Supreme spirit only. --कार्यं one's own business, private affair. --कृत a. {1} self-executed, done by oneself. {2} done against one's own self. --गत a. produced in one's mind; ˚तो मनोरथः Ś. 1. --(तं) ind. aside (to oneself) being considered to be [] spoken privately (opp. प्रकाशं aloud); frequently used as a stage-direction in dramas; it is the same as स्यगतं which is thus defined; अश्राव्यं खलु पद्वस्तु तदिह स्यगतं मतं S. D. 6. --गतिः f. {1} course of the soul's existence. {2} one's own course. ˚गत्या by one's own act. --गुप्तिः f. a cave, the hiding place of an animal, lair. --ग्राहिन् a. selfish, greedy. --घातः {1} suicide. {2} heresy. --घातकः, घातिन् {1} a suicide, a self-destroyer; K. 174; व्यापादयेत् वृथात्मानं स्वयं योऽ ग्न्युदकादिभिः । अवैधेनैव मार्गेण आत्मघाती स उच्यते ॥. {2} a heretic. --घषः {1} a cock (calling out to himself). {2} a crow. --जः, --जन्मन् m. --जातः, प्रभवः, संभवः {1} a son; तमात्मजन्मानमजं चकार R. 5. 36: तत्यामात्मानुरूपायामात्मजन्मसमुत्मुकः R. 1. 33; Māl. 1; Ku. 6. 28. {2} Cupid. {3} a descendant. --जा {1} a daughter; वंद्यं युगं चरणयोर्जनकात्मजायाः R. 13. 78; cf. नगात्मजा &c. {2} the reasoning faculty, understanding. --जयः {1} one's own victory. {2} victory over oneself, self-denial or abnegation. --ज्ञः, विद् m. a sage, one who knows himself. --ज्ञानं {1} self-knowledge. {2} spiritual knowledge, knowledge of the soul or the supreme spirit; Ms. 12. 85, 92. {3} true wisdom. --तत्त्वं {1} the true nature of the soul or the supreme spirit. {2} the highest thing. ˚ज्ञः a sage versed in the Vedānta doctrines. --तुष्टि a. self-satisfied. (--ष्टिः f.) self. satisfaction. --त्यागः {1} self-sacrifice. {2} suicide. --त्यागिन् m. {1} a suicide; आत्मत्यागित्यो नाशौचोदकभाजनाः Y. 3. 6. {2} a heretic, an unbeliever. --त्राणं {1} self-preservation. {2} a bodyguard. --दर्शः a mirror; प्रसादमात्मीयमिवात्मदर्शः R. 7. 68. --दर्शनं {1} seeing oneself. {2} spiritual knowledge, true wisdom; Y. 3. 157; cf. Ms. 12. 91. --दा a. Ved. granting one's existence or life. --दानं self-sacrifice, resigning oneself --दूषि a. Ved. corrupting the soul; self-destroying. --देवता a tutelary deity. --द्रोहिन् a. {1} self-tormenting, fretful. {2} a suicide
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आत्मन् पु० अत--मनिण् । १ स्वरूपे, २ यत्ने, ३ देहे, ४ मनसि, ५ बुद्धिस्थे निजे, ६ बुद्धौ, ७ अर्के, ८ वह्नौ, ९ वायौ, १० जीवे, [] ११ ब्रह्मणि च । “आत्मानं चेद्विजानीयदह मस्मीति पुरुष- इति श्रुत्युक्तेः अहंप्रत्ययविषयत्वमात्मनः । अहं प्रत्यय- विषयत्वे च बह्व्यःवादिविप्रतिपत्तयः शा० भाष्येदर्शिताः । “देहमात्रं चैतन्यविशिष्टमात्मेति प्राकृताजना लौकायति- काश्च प्रतिपन्नाः । इन्द्रियाण्येव चेतनान्यात्मेत्यपरे । मन- इत्यन्ये । विज्ञानमात्रंक्षणिकमित्येके । शून्यमित्यप्ररे । अस्ति देहादिव्यतिरिक्तः संसारी कर्त्ता भोक्तेत्यपरे । भोक्तैव केवलं न कर्त्तेत्येके । अस्ति तद्व्यतिरिक्त ईश्वरः सर्वज्ञः सर्वशक्तिरिति केचित् । आत्मा स भोक्तुरित्यपरे । एवं हि बहवोविप्रतिपन्नाः युक्तिवाक्यतदाभाससमाश्रयाः सन्तः” । विवृतञ्चैतत् विप्रतिपत्तिकारणसामान्यधर्म्मप्रदर्शनपुरः- सरं विवरणोपन्यासे माधवाचार्य्येण “यथा रज्जुद्रव्यस्य दण्डसर्पधारादावनुष्यूतरूपेण प्रतीयमा- नत्वमेव सामान्यम् तथाऽऽत्मनः शरीरेन्द्रियमनोबुद्धिशून्य कर्त्तृभोक्तृसर्वज्ञब्रह्माख्यपदार्थेषु विप्रतिपत्तिस्कन्धेषु अनु- ष्यूतत्वेन प्रतीयमानत्वमेव सामान्यं भविष्यति प्रत्यक्षसिद्धेऽपि शरीराद्यर्थे प्रयुज्यमानस्यात्मवाचिनोऽहंशब्दस्य गोशब्दवद- र्थविप्रतिपत्तिरुपपद्यते । गोशब्दस्य हि तत्तत्पक्षसिद्धव्य- क्त्याकृतिजातिक्रियागुणाद्यर्थेषु प्रयुज्यमानस्य जातिरर्थत्वेन वैदिकैः प्रतिपन्ना, व्यक्तिः सांख्यादिभिः, उभयं वैया करणैः, स्वावयवसंस्थानाख्याकृतिरार्हतादिभिः । त्रितयमपि नै- यायिकाद्यैः । अथ गोशब्दप्रयोगे जात्यादीनामन्वयव्य तिरेकनियमात्तदर्थत्वशङ्का । तर्ह्यहंशब्दप्रयोगेऽपि शरी- रादीनामन्वयव्यतिरेकनियमात्तदर्थशङ्कास्तु । तत्र वि- चारविरहितं प्रत्यक्षमेव प्रमाणमाश्रित्य चेतयमानोऽहमा- त्मेति प्राकृताः शास्त्रसंस्कारवर्ज्जिता जनाः प्रतिपन्नाः । तथा भूतचतुष्टयमात्रतत्त्ववादिनो लौकायतिकाश्च, मनुष्पोऽहं जानामीति शरीरस्याहंप्रत्ययालम्बनत्वेन ज्ञानाश्रयत्वेन चावगम्यमानत्वात्तदेवात्मेति मन्यन्ते । अन्ये पुनरेवमाहुः सत्यपि शरीरे चक्षुरादिभिर्विना रूपादिज्ञानाभावादिन्द्रि याण्येव चेतनानि । न चेन्द्रियाणां करणतया ज्ञानान्वय व्यतिरेकयोरन्यथासिद्धिः । करणत्व कल्पनादुपादान त्वकल्पनस्याभ्यर्हितत्वात् । अतः अन्धोऽहं काणोऽहं मूकोऽहमित्यहं प्रत्ययालम्बनानि चेतनानीन्द्रियाणि प्रत्ये- कमात्मत्वेनाभ्युपेयानि शरीरे त्वहंप्रत्ययालम्बनत्वं चेतन- त्वञ्चात्मभूतेन्द्रियाश्रयत्वादन्यथासिद्धम् । नन्वेकस्मिन् श- रीरे बहूनामिन्द्रियाणां चेतनत्वे यएवाहं पूर्वं रूपमद्रा- क्षं स एवेदानीं शब्दं शृणोमीति प्रत्यभिज्ञा न स्यात् । [] तथा भोक्तृत्वं रूपादिषु युगपदेव स्यान्न क्रमेणेति चेत् मैवम् न हि चेतनैकत्वं प्रत्यभिज्ञाक्रमभोगयोर्निमित्तं किन्त्वेकशरीराश्रयत्वमेव । ततो यथैकस्मिन् गृहे बहूनां पुरुषाणामेकैकस्य विवाहेऽन्येषामुपसर्जनत्वं तथेन्द्रियात्म- नामपि एकैकस्योपभोगकालेऽन्येषामुपसर्जनत्वम् । अन्ये तु मन्यन्ते स्वप्नेचक्षुराद्यभावेऽपि केवले मनसि विज्ञानाश्रय- त्वमहं प्रत्ययालम्बनत्वं चोपपद्यते । न च रूपादिविज्ञा- नानां चक्षुराद्याश्रयत्वं, तथासति केवले मनसि रूपादि स्मृत्यनुपपत्तेः । ततः करणान्येव चक्षुरादीनि अहंप्र- त्ययस्तु तत्र कर्त्तृत्वोपचारात् सिद्ध्यति । न चानेकात्म- स्वेकशरीराश्रयत्वमात्रेण प्रत्यभिज्ञा युज्यते एकप्रासा- दमाश्रितानामपि तत्प्रसङ्गात् । तस्माच्चक्षुरादिकरणकं शरीराद्याधा
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आत्मन्" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें