🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:53:59 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आपान
āpāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मद्यपान की गोष्ठी (2.10.43) पानगोष्ठिका
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आपान, आपानक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह गोष्ठी जिसमें शराब पी जाय । शराबियों की गोष्ठी । उ॰— रिक्त चषक सा चंद्र लुढ़ककर है गिरा, रजनी के आपानक का अब अंत है ।— झरना, पृ॰ २५ ।
२. शराब पीने का स्थान । यौ॰— आपानोत्सव, आपानकोत्सव = शराब पीने का समारोह ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. आपान mfn. one who has reached
(for 2. See आ- √ 1. पा.)
2. आ-पान n. the act of drinking, a drinking-party, banquet, MBh.
(for 1. आपान See p. 142, col. 2.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (142,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आपानं, --नकं 1 A drinking party, banquet; Mk. 8; आपाने पानकलिता दैवनाभिपणोदिताः Mb. --2 A tavern, liquor-shop, a place for drinking in company (˚भूमि); तांबूलीनां दलैस्तत्र रचितापानभूतयः R. 4. 42; Ku. 6. 42; आपानकमुत्सवः K. 32.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0245-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आपान न० आपीयते सम्भूय सुरा पीयतेऽत्र आधारे ल्युट् । सुरापानाय सम्भूयोपवेशनस्थाने । पानार्थसभायाम् (चक्र) “गन्धर्वापस्परसोभद्रे! मामापानगतं सदा” भा० व० प० २८० अ० । “आपाने पानकलिता दैवे- नाभिप्रणीदिताः” ददर्श यदुवीराणामापाने वैशसं महत्” इति च भा० आ० प० २ अ० । भावे ल्युट् । २ सम्भूय सुरापाणे । “ताम्बूलीनां दलैस्तत्र रचितापानभूमयः” रघुः । “यत्र स्फटिकहर्म्मेषु नक्तमापानभूमिषु” कुमा० । स्वार्थे कन् । आपानकममपि पानगोष्ठ्याम् । मुरापाणे च “आपानकमुत्सवः!” काद० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0744,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आपानं, क्ली, (आपीयते अस्मिन् । आङ् + पा + अधि + ल्युट् ।) मद्यपानार्थसभा । तत्पर्य्यायः । पानगोष्ठिका २ । इत्यमरः ॥ मद खावार चक्र इति भाषा ॥ (यथा महाभारते, वनपर्ब्बणि २८० अध्याये । “गन्धर्व्वाप्सरसो भद्रे ! मामापानगत सदा” । १३ । तत्रैव २ अध्याये । “आपाने पानकलिता दैवेनाभिप्रणोदिताः” । “ददर्श यदुवीराणामापाने वैशसं महत्” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-178-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आपान" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें