🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:28:50 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आयुर्दाय
āyurdāya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आयुर्दाय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. फलित ज्योतिष में ग्रहों के बलाबल के अनुसार आयु का निर्णय । जैसे अष्टम स्थान में बृहस्पति आयु बढ़ाता है और तीसरे, छठे और ११ वें स्थान में राहु, मंगल और शनि आदि पापग्रह आयु बढ़ाते हैं । लग्न या चंद्रमा को यदि मारकेश वा अष्टमेश देखता हो, तो आयु क्षीण होती है ।
२. आयु । जीवनकाल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आयुर्—दाय m. predicting the length of a man's life from the aspect of the stars.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (148,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आयुर्दाय पु० आयुषोदायः दानम् । बलविशेषस्थितियोगा- दिभिः ज्योतिषोक्ते रव्याधिभिः आयषोदाने तद्विवरणं श्रीपतिपद्धतौ यथा “आयुर्ज्ञानादेव होराफलानां कर्त्तुं यस्मान्निर्ण्णयः शक्य- तेऽत्र । आयुर्दायः संप्रदायागतोऽयं सच्छिष्पाणां प्रीतये कथ्यतेऽत्र । एकोनदीधितिसमादिह गच्छतो यद्रूपादि- रूपचयसंकलितद्वयं स्यात् । चेष्टोच्चरश्मिजमथ स्वमरी- चिभक्तं तज्जायतेऽत्र गुणकद्विंतयं तदाख्यम् । ऊने भवे तां निजदीधितिभ्यः श्रेढीफले ते यदि रश्मियुक्ते । तदर्द्धिते स्वांशुभिरुद्धृते ते तद्घातमूलं गुणकः स्फुटः स्यात्” । इति गुणकानयनमत्रायं भेदस्तट्टीकायामुक्तः । “अल्पाश्चेत् किरणाः सैकाश्चतुर्भक्ता भवेद्गुणः । अधिकाश्चेन्निरेकास्ते दलिता गुणको भयेत्” “वर्गोत्तमे स्वभवने स्वनवांशके च स्वत्र्यंशके च गुणकोद्वितयं निरुक्तः । अध्यद्धरूप ३/२ मधिमित्रगृहे सुहृद्भेसत्र्यंशकं ४/३ समगृहे खलु रूपमेव । त्र्यंशोनितं २/३ रिपुगृहेऽध्यरिभेदलं १/२ स्यादेभ्योगुणो- भवति यः खलु कश्चिदेकः । वेदोद्धृतः सभगुणोगुणकैः प्रदि- ष्टोहोरादिवर्गगुणकस्तु भवेत्तदर्द्धम् । एतेऽपि गुण्यागदि- तामहद्भिरपेक्षयानन्तर ताडकानाम् । ७ नगांशका ११ रुद्र- मिताह्यभीष्टराशौ सुहृद्वेश्मनि मूर्च्छनांशाः । १९ नवाश्विनो १ रूपमुदासराशौ २१ कुद्व्यंशका १३ विश्वसमा द्विषद्भे । त्रयो नगांशा अधिशत्रुराशावेते भसंज्ञाअथ राशिवर्जम् । वर्गोत्तमात्प्रीज्झा नवत्रिभागस्थिते ग्रहे तु द्वितयं २ गुण- श्चेत् । एतैरभीष्टादिगुणैर्निहन्यादुदीरितैराशिगुणं पुन- स्तम् । गृहादिके वर्गणे स्वकीये द्विकोगुणस्त्रिंशविवर्ज्जितः सः । अभीष्टभे मित्रगृहे नवांशा विश्वेऽथ रूपञ्च समस्य गेहे । नवांशकाः पञ्च विरोधराशौ गुणांशकः स्यादधिवै- रिणोभे । पूर्बम्भपूर्व्वागुणकाय उक्ता वर्गेषु सप्तस्विह गु- ण्यसंज्ञाः । गुण्यागुणैस्तैस्त्वधिकारलब्धैरुक्तै गुणैः स्यादथ मिश्रितैस्तैः । स्मृतोबुधैराश्रयसंज्ञितोऽयमस्य स्पुटस्यापि [] बधो भवेद् यः । तस्यैव मूलं खलु कर्मतोऽस्य आयुर्विधाने गुणकार उक्तः । ग्रहस्य लिप्ताः खखसिद्ध २४०० भक्ताः प्रोक्ताः कलाः शेषमिहायुषोऽत्र । लग्नं ग्रहोनं यदि षड्गृहेभ्यो हीनं तदानीं हरसंभवः स्यात् । नैवा- धिके तत्र खगोनलग्ने लिप्तीकृते राशिकला १८०० विभक्ते । आयुःकलानां स हरः स्फुटः स्यात् रूपाद्य- दाल्पः सहरस्तदानीम् । रूपाद्विशुद्धोगुणकस्तु तासामेवं हि पापद्युचरोनलग्ने । शुभोनलग्ने तु हरोद्विनिघ्न आयुः कलाभ्योहरलब्धलिप्ताः । विशोधनीया यदि रूपकोनोहरस्तदानीं गुणकेन गुण्यः । चक्रार्द्ध- हानौ बहुषु द्वयोर्वा द्युचारिणोरेकगृहस्थयोस्तु । सत्या- भिधानस्य मतेन सत्यं स्वांशं हरत्येव बलोत्कटोयः । एवं कार्य्या चक्रपातार्द्धहानिरायुर्दाये ह्यंशजे पिण्डजे च” इत्यंशायुः “नैसर्गाख्ये जीवशर्मोदिते च हारं कृत्वात्वेककोनोगुणः स्यात्” निसर्गायुषिविशेषः । “आयु- र्लिप्ताः स्वगुणगुणिता व्योमशून्याश्वि २०० भक्ता अब्दामासादिवसघटिकाः स्युर्विनाड्यः क्रमेण” “एवं यथायथं गुणकगुणिता आयुलिप्ताः २०० भक्ता अब्दा भवन्ति शेषं विकला द्वादशभिर्गुणयित्वा षष्ट्या विभज्य लब्धं कलासु संयोज्य पुनरपि ताः कला द्विशत्या विभजेत् तेन मासा भवन्ति । पुनःशेषं त्रिंशता गुणयित्वा कलासु संयोज्य द्विशत्या भागे दिवसा भवन्ति पुनःशेषं षष्ट्यागुण्य कलासु संयोज्य द्विशत्या विभज्य लब्धं घटिका भवन्ति । एवं पलानि च” । “एवं सर्वं द्युचरजनितं ह्यायुरनीय लग्नादायुः साध्यं कथितविधिना किन्तु लग्ने विशेषः” । “एवं द्युगणजनितमिति रव्यादिग्रहसूचितं तेन तत्तद्ग्रहदत्तायुरुच्यते इत्य
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें