🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:07:37 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आलीढ
ālīḍha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(धनुर्धर के खड़े होने के) पाँच आसन (2.8.85) प्रत्यालीढ
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आलीढ १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] दाहिनी जाँघ को फैलाकर और बाई जाँघ को मोडकर वाण जलाने की मुद्रा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-लीढ mfn. licked, lapped by the tongue
licked up, eaten, R.; MBh.; Ragh.
scraped, polished
आ-लीढ m. N. of a man, (g. शुभ्रादि, Pāṇ. iv, 1, 123)
आ-लीढ n. a particular attitude in shooting (the right knee advanced, the left leg drawn back) Comm. on Kum.; Ragh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (154,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आलीढ p. p. [आ-लिह् क्त] 1 Licked, eaten, lapped, scraped. --2 Wounded, hurt; सेनान्यमालीढमिवासुरास्त्रैः R. 2. 37. --3 Closed (as in sleep) Dk. 117. --ढं A particular attitude in shooting, the right knee being advanced and the left leg retracted; अतिष्ठदालीढविशेषशोभिना R. 3. 52; see Malli. on Ku. 3. 70.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0259-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आलीढ त्रि० आ + लिह--क्त । १ आस्वादिते २ क्षते “सेन्यान्य मालीढमिवासुरास्त्रैः” रघुः । “स्थानानि धन्विनां पञ्च तत्र वैशाखमस्त्रियाम् । त्रिवितस्त्यन्तरौ पादौ मण्डलं तोरणाकृति । अन्वर्थं स्यात् समपदमालीढं तु ततोऽ- ग्रतः । दक्षिणे वाममाकुञ्च्य प्रत्यालीढं विपर्य्ययः” इत्यु- क्तलक्षणे अग्रतो दक्षिणं पादं व्यवस्थाप्य वामपादाकु- ञ्चनेन स्थितिरूपे ३ युद्धार्थे धन्विनां स्थानभेदे न० । “अतिष्ठ- दालीढविशेषशोभिना” रघुः । “पायान्नीलोत्पलाभा रवि- शशिविलसत्कुण्डलालीढपादा” तन्त्रसा० रक्षाकालीध्यां० अग्निपुराणे तु समपदादीन्यन्यथा निरुक्तानि यथा “अङ्गुष्ठगुल्फपार्ष्ण्यङ्घि श्लिष्टाःस्युः सहिता यदि । दृष्टं समपदंस्फीतमेतल्लक्षणतस्तथा । बाह्याङ्गुलिस्थितौ पादौ स्तब्धजानुकमायतौ । त्रिवितस्त्यन्तरे स्थानमेतद्वैशा- खमुच्यते । हंसपङ्क्त्याकृतिसमे दृश्येते यत्र जानुनी । चतुर्वितस्त्या विच्छिन्ने तदिदं मण्डलं स्मृतम् । भुग्नवाम- पदं पश्चात्, स्तब्धजानूरुदक्षिणम् । वितस्त्यः पञ्च विस्तारे तदालीढं प्रकीर्त्तितम् । एतदेव विपर्य्यस्तं प्रत्यालीढं- प्रकीर्त्तितम्” विकटादिस्थानं धन्विस्थानशब्दे वक्ष्यते । [] “नतांसमाकुञ्चितसव्यपादम्” कुमा० टी० मल्लिनाथेन आकुञ्चितसव्यपादत्वेन आलीढस्थानके स्थितमिति व्याख्यातम् । स्वार्थे कन् तत्रैव । शुभ्रा० पाठात् ढक् । आलीढेयः तद्भवे त्रि० । संज्ञायां कन् । आलीढकम् । वत्सानां स्थलेषु क्रीडनभेदे न०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0825-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आलीढं, क्ली, (आङ् + लिह् + क्तः ।) धन्विनां दक्षिण- जङ्घाप्रसारवामपादसंकोचरूपावस्थानं । इत्यमरः । (यथा, रघौ ३ । ५२ । । “अतिष्ठदालीढविशेषशोभिना वपुःप्रकर्षेण विडम्बितेश्वरः” । (तल्लक्षणं यथा, चिन्तामणिधृतम् । “नमिता पूर्व्वजङ्घा च पश्चिमा प्रगुणा भवेत् । असमो मध्यकायश्च स्यादालीढस्य लक्षणम्” ॥)
आलीढं, त्रि, (आङ् + लिह + क्त ।) अशितं । भुक्तं । इति मेदिनी ॥ (क्षतः, रघुवंशे, २ । ३७ । “सेनान्यमालीढमिवासुरास्त्रैः” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-192-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें