🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:33:43 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आवश्यक
āvaśyaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आवश्यक वि॰ [सं॰]
१. जिसे अवश्य होना चाहिए । जरूरी । सापेक्ष्य । जैसे, —(क) आज मुझे एक आवश्यक कार्य है । (ख) तुम्हार वहाँ जाना आवश्यक नहीं ।
२. प्रयोजनीय । काम का । जिसके बिना काम न चले । जैसे,— पहले आवश्यक वस्तुओं का इकठ्टा कर लो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आवश्यक mfn. (fr. अवश्य), necessary, inevitable Comm. on Kum. & Ragh.
आवश्यक n. necessity, inevitable act or conclusion, Pāṇ.
religious duty, Jain.
a call of nature, Mn.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (155,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आवश्यक a. (की f.) [अवश्य-वुञ्] Inevitable, necessary; एतेष्वावश्यकस्त्वसौ Bhāṣā P. 22, 20. --कं 1 Necessity, inevitable act or duty. ˚कृ to do what nature compels one to do; Ms. 4. 93. --2 An inevitable conclusion.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0260-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आवश्यक न० अवश्यं भावः मनोज्ञा० वुञ् । १ अवश्यंभावे नैयत्ये “ण्य आवश्यके” पा० अवश्यं भवः बा० २ वुञ् २ नियते त्रि० “एतेष्वावश्यकस्त्वसौ” भाषा०” ३ अवश्य- कर्त्तव्ये नियमात् कर्त्तव्ये “उत्थायावश्यकं कृत्वा कृतशौचः समाहितः” मनुः । कालप्रतीक्षाराहित्येन ४ निरवकाशे च “नेहेतात्र विशेषेज्यामन्यत्रावश्यकाद्विधेः” पु० “आवश्यकात् निरवकाशात्” मल० त० रघु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0828,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आवश्यकं, त्रि, (अवश्य + मनोज्ञादित्वाद्वुञ् । अव्य- यानां भमात्र इति टिलोपः ।) अवश्यकर्त्तव्यं । नैश्चयिकं । उचितं । यथा । “घ्यणोरावश्यके । उवर्णान्तादावश्यकेऽर्थे घ्यण् स्यात्” । इति मुग्ध- बोधव्याकरणं ॥ किञ्च । आवश्यकपर्ब्बादिक्रियमा- णस्य नित्यनैमित्तिकत्वं । इति तिथ्यादितत्त्वं ॥ (यथा साहित्यदर्पणे, । “आवश्यकानां कार्य्याणां अविरोधाद्विनिर्म्मितः” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-193-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आवश्यक" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें