🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:11:56 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आवेदन
āvedana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आवेदन संज्ञा पुं॰ [सं॰] [ वि॰ आवेदनीय, आवेदित, आवेदी, आवेद्य] अपनी दशा को सूचित करना । निवेदन । अर्जी । क्रि॰ प्र॰—करना । यौ॰—आवेदनपत्र ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-वेदन n. announcing, informing, AitBr.
stating a complaint
addressing or apprising respectfully.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (155,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आवेदनं 1 Communicating, reporting, or addressing respectfully. --2 Representation. --3 Stating a complaint (in law); राज्ञे कुर्यात् पूर्वमावेदनं यः Nārada. --4 A plaint.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0261-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आवेदन न० आ + विद--णिच्--ल्युट् । १ विज्ञापने व्यवहा- २ रोत्थापने (नालिशकरा) “राज्ञे कुर्य्यात् पूर्व्वमावेद- नं यः” इति नारदः । आवेद्यते अनेन करणे ल्युट् । व्यावहारोत्थापके ३ भाषापत्रे (आरजी) तल्लक्ष- णादि स्मृतौ दर्शितं यथा “प्रत्यर्थिनोऽग्रतोलेख्यं यथाऽऽवेदितमर्थिना । समामासतदर्द्धाहर्नामजात्यादि- [] चिह्नितम्” या० स्मृ० । “निवेश्य कालं वर्षञ्च मासं पक्षं तिथिं तथा । वेलां प्रदेशं विषयं स्थानं जात्याकृती वयः । साध्यं प्रमाणं द्रव्यञ्च संख्यां नाम तथात्मनः । राज्ञां च क्रमशोनाम निवासं साध्यनाम च । क्रमात् पितॄणां नामानि पीडामाहर्त्तृदायकौ । क्षमालिङ्गानि चान्यानि पक्षं संकल्प्य कीर्त्तयेत्” कात्या० । “अर्थवत्- क्रमसंयुक्तं परिपूर्णमनाकुलम् । साध्यवद्वाचकपदं प्रकृता- र्थानुबन्धि च । प्रसिद्धमविरुद्धञ्च निश्चितं साधनक्षमम् । संक्षिप्तं निखिलार्थञ्च देशकालाविरोधि च । वर्षर्त्तु- मासपक्षाहर्वेलादेशप्रदेशवत् । स्थानावसथसाध्याख्या- जात्याकारवयोयुतम् । साध्यप्रमाणसंख्यावदात्मप्रत्यर्थिनाम च । परात्मपूर्व्वजानेकराजनामभिरङ्कितम् । क्षमालिङ्गा- त्मपीडावत् कथिताहर्त्तृदायकम् । यदावेदयते राज्ञे तद्भाषेत्यभिधीयते” नार० अत्र विशेषः वीरमि० । “देशश्चैव तथा स्थानं सन्निवेशस्तथैव च । जातिः संज्ञा निवासश्च प्रमाणं क्षेत्रनाम च । पितृपैतामहञ्चैव पूर्व्वराजानुकीर्त्त- नम् । स्थावरेषु विवादेषु दशैतानि निवेशयेत्” कात्या० संख्याविशेषनिर्द्देशे “आसनं शयनं यानं ताम्रं कांस्य- मयोमयम् । धान्यमश्ममयं यच्च द्विपदञ्च चतुष्पदम् । मणिमुक्ताप्रबालानि हीरकं रूप्यकाञ्चनम् । यदि द्रव्यसमूहः स्यात् संख्या कार्य्या तदैव तु । यस्मिन् देशे च यद्द्रव्यं येन मानेन मीयते । तेन तस्मिंस्तदा संख्या कर्त्तव्या व्यवहारिभिः” हारी० “देशकालविहीनश्च द्रव्यसंख्या विवर्ज्जितः । क्रियामानविहीनश्च पक्षोनादेय इष्यते” कात्या० । क्रिया प्रमाणं, मानं साध्यपरिमाणम् । भाषादोषाश्च नारदोक्ता यथा । “अन्यार्थमर्थहीनञ्च प्रमाणागमवर्ज्जितम् । लेख्यहीनाधिकं भ्रष्टं भाषादोषा उदाहृताः” इति विभज्य तेषां लक्षणान्याह स एव । “अर्थे साधारणेऽप्येकोऽसम्बन्धोऽथानियुक्तकः । लेखयेत् यन्तु भाषार्थमन्यार्थं तं विदुर्बुधाः । ब्रह्महायमिति द्वेषात् क्रोधाद्वापि वदेत्तु यः । साध्यञ्च मोचयेत् पश्चादर्थहीनन्तु तं विदुः । गणिते लिखिते मेये तथा क्षेत्रगृहा- दिषु । यत्र संख्या न निर्दिष्टा सा प्रमाणविवर्ज्जिता । विद्यया प्राप्तमर्थार्थं लब्धं क्रीतं क्रमागतम् । न त्वेवं लिख्यते यत्र सा भाषा स्यादनागमा । समा मासस्तथा पक्षस्तिथिर्वारस्तथैव च । यत्रैतानि न लिख्यन्ते लेख्य- हीनां तु तां विदुः” लेखयित्वा तु तां भाषामनि- र्दिष्टे तथोत्तरे । निर्दिशेत् साक्षिणः पूर्व्वमधिकां तां [] विनिर्दिशेत् । यत्र स्यात्तु यथापूर्ब्धं निर्दिष्टं पूर्व्व- वादिना । सन्धिग्धमेव लेख्येन भ्रष्टां भाषां तु तां विदुः” । भाषादोषान्तरमाह” कात्या० । अप्रसिद्धं नि- राबाधं निरर्थं निःप्रयोजनम् । असाध्यं वा विरुद्धं वा पक्षाभासं विवर्ज्जयेत्” । तत्र अप्रसिद्धमाह वृह० “न केनचित् कृतोयस्तु सोऽप्रसिद्ध उदाहृतः” । यथा हलसहस्र कृष्टं क्षेत्रमपहृतम्” वीरमि० “मदीयं शशविषाणं गृहीत्वा न प्रयच्छति” मिता० “स्वल्पापराधः स्वल्पार्थो निरर्थक इति स्मृतः” वृह० “यथाहमनेन सस्मितमीक्षित इति” स्मृति- चन्द्रिका । “कार्य्यबाधाविहीनस्तु विज्ञेयोनिंष्प्रयो- जनः” वृह० । “यथाऽयं देवदत्तोमदीयगृहसन्निधौ सुस्वरमधीते इत्यादि” मिता० निरर्थकनिष्प्रयोजनौ अन्यथाऽपि वृह० लक्षितौ यथा “कुसीदाद्
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आवेदनं, क्ली, (आङ् + विद् + ल्युट् ।) निवेदनं । (विज्ञापनम् ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-194-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आवेदन" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें