🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:13:43 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आहार्य
āhārya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आहार्य १ वि॰ [सं॰]
१. ग्रहण किया हुआ । गृहीत ।
२. कृत्रिम । बनावटी ।
३. खाने योग्य ।
४. पूजनीय । पूज्य (को॰) ।
आहार्य २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. चार प्रकार के अनुभावों में चौथा । नायक और नायिका का परस्पर एक दूसरे का वेश धारण करना । उ॰— स्याम रँग धारि पुनि बाँसुरी सुधारि कर पीत पट पारि बानी माधुरी सुनवैगी । जरकसी पाग अनुराग भरेट सीस बाँधि कुंड़ल किरीटहू की छवि दरसावैंगी । याही हेत खरी अरी हेरति है बाट वाकी कैयो बहुरूपि हूँ को श्रीधर भुरावैगी । सकल समाज पगचानैगी न केहू भाँति आज वह बाल बृजराज बनि आवैगी ।—श्रीधर (शब्द॰)
२. अभिनय के चार प्रकारों में से एक । वेश भूषा आदिधारण करके अभिनय करना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-हार्य᳙ mfn. to be taken or seized
to be fetched or brought near, ĀśvŚr.; KātyŚr.; Mn.
to be extracted or removed, Suśr.
to be taken or eaten
what may be removed, adventitious, accessory, incidental, L.
आ-हार्य᳙ m. a kind of bandage, Suśr.
आ-हार्य᳙ n. any disease to be treated by the operation of extracting
extraction, Suśr.
a vessel, AV. ix, 1, 23; 6, 18
the decorative part of a drama (the press, decorations, &c.), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (163,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आहार्य pot. p. 1 To be taken or seized. --2 To be fetched or brought near. --3 To be extracted or removed. --4 To be pervaded (व्याप्य). --5 Artificial, adventitious, incidental, external, accessory; आहार्यशोभारहितैरमायैः Bk. 2. 14; न रम्यमाहार्यमपेक्षते गुणं Ki. 4. 23; निसर्गसुभगस्य किमाहार्यकाडंबरेण Malli. on Ku. 7. 20. --6 [] Purposed, intended (as for instance, the identification or आरोप of उपमान or उपमेय in रूपक of which the speaker is fully cognisant); अयं चंद्रो मुखभित्यादौ चंद्रभिन्ने मुखे चंद्राभेदज्ञानं तच्चाहार्यमेव Tv. --7 Conveyed or effected by decoration or ornamentation, one of the 4 kinds of अभिनय q. v. --8 To be eaten. --9 To be worshipped (as Agni). --र्यः A kind of bandage (बंध). --र्यं 1 Any disease to be treated by means of extracting. --2 Extraction. --3 A vessel. --4 The ornamentative part of the drama, such as dress, decorations &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0272-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आहार्य्य त्रि० आ + हृ--ण्यत् । १ आहरणीये “अथ मूलमना- हार्य्यं प्रकाशक्रयशोधनम्” मनुः । २ व्याप्ये “कार्य्यञ्च तस्य दशधाहार्य्यं धार्य्यं प्रकाश्यञ्च” सा० का० “आहार्य्यं व्याप्यं कर्म्मेन्द्रियाणां वचनादानविहरणोत्सर्गानन्दा यथा यथं व्याप्यास्ते च यथायथं दिव्यादिव्यतया दशेत्याहा- र्य्यं दशधेति” सां० कौ० । कृत्रिमे “आहार्य्यशाभा- रहितैरमायैः” भट्टिः । स्वार्थे कन् तत्रैव “आहार्य्यकमपि तस्याः सहजमिवाशोमत” ७, २१, कुमा० मल्लि० । ४ लौ- किके ५ औपासनिकेऽग्नौ च “आहार्य्येणानाहिता- ग्निम्” “पत्नीञ्च” आश्र० श्रौ० । “येनाहिताग्निना सर्व्वाधानं कृतं तस्य पत्नीं लोकिकेन, यस्यौपासनश्चास्ति तस्य पत्नीमौपसनिकेन दहेयुः” नारा० । ६ इच्छाप्रयो- ज्यारोपेण विषयीकार्य्योबाधनिश्चयकालिके तद्धर्म्माभाववति तद्धर्म्मवत्त्वेन ज्ञेये । भावे क्त । ७ तादृशज्ञाने न० । यथा निर्वह्निः पर्व्वतो वह्निमानिति ज्ञानं तच्च वह्न्यभाववति पर्वते वह्निप्रकारकत्वात् इच्छाप्रयोज्यत्वाच्च आहार्य्यम् । तच्च प्रत्यक्षमेव तदभाववत्त्वेन निश्चितेऽपि धर्म्मिणि तद्बोधस्य इच्छाप्रयोज्यत्वात् “परोक्षज्ञानम् अनाहार्य्यम् निश्च- यश्चेति सिद्धान्तः” चिन्ता० । “शाब्दबोधोऽप्या- हार्य्योभवत्यालङ्कारिका यथा अयं मुखमित्यादौ चन्द्र- भिन्ने मुखे चन्द्राभेदज्ञानम् तच्चाहार्य्यमेव ८०४ पृ० आरो- [] पशब्देऽधिकमुक्तम् । “भवेदभिनयोऽवस्थानुकारः स चतुर्विधः । आङ्गिकोवाचिकश्चैवमाहाय्यः सात्विकस्तथा” सा० द० उक्ते नटादिभिरात्मनि कर्त्तव्ये रामाद्यारोपहेतुके ८ अभिनयभेदे च । आ + हृ--कर्म्मणि ण्यत् उपसर्गयोगात् ९ भक्ष्ये “आहार्य्यं षड्विधं भक्ष्यमित्यादि” भाव० प्र० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0904-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आहार्य्यं, त्रि, (आङ् + हृ + ण्यत् ।) आगन्तुकं । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (“आहार्य्यैर्नीयमानं हि क्षणं दुःखेन हृद्यताम्” इति कामन्दकः ।) आहरणीयं ॥ (यथा, मनुः ८ । २०२ । “अथ मूलमनाहार्य्यं प्रकाशक्रयशो- धितः” ।) (शस्त्रकर्म्मभेदः । यथा सुश्रुते “तच्च शस्त्रकर्म्माष्टविधं, तद्यथा; -- छेद्यं भेद्यं, रेख्यं [] वेध्यं एष्यम्, आहार्य्यं, विश्राय्यं, जीव्यमिति” । “आहार्य्याशर्करास्त्रिस्रो दण्डकर्णमलास्मरी” ।)
आहार्य्यः पुं, नाठ्योक्तौ व्यञ्जकविशेषः । स तु भूषा दिना रचितः । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा सा- हित्यदर्पणे । षष्ठाङ्के । “भवेदभिनयोऽवस्थानुकारः स चतुर्व्विधः । आङ्गिको वाचिकश्चैवमाहार्य्यः सात्त्विकस्तथा” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-199-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें