🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:33:14 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

इ
i
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. इ the third vowel of the alphabet, corresponding to i short, and pronounced as that letter in kill &c.
2. इ ind. an interjection of anger, calling, sorrow, distress, compassion, &c., (g. चादि, Pāṇ. i, 4, 57, &c.)
3. इ base of Nom. and Acc. sg. du. and pl. of the demonstrative pronoun इदम्, ‘this’ or ‘that’
इ [cf. इतर, इतस्, इति, इद्, इदा, इयत्, इव, इह: cf. also Lat. id; Goth. ita; Eng. it; Old Germ. iz; Mod. Germ. es.]
4. इ m. N. of Kāmadeva, L.
5. इ cl. 2. P. एति (Impv. 2. sg. इहि) and 1. P. Ā. अयति, अयते [cf. √ अय्], (pf. इयाय [2. sg. इयथ, AV. viii, 1, 10, and इयेथ, RV.] fut. एष्यति; aor. ऐषीत्; inf. एतुम्, एतवे, RV. & AV., एतवै, RV. एतोस्, RV. इत्यै, RV. i, 113, 6; 124, 1) to go, walk; to flow; to blow; to advance, spread, get about; to go to or towards (with acc.), come, RV.; AV.; ŚBr.; MBh.; R.; Hit.; Ragh. &c.; to go away, escape, pass, retire, RV.; AV.; ŚBr.; R.; to arise from, come from, RV.; ChUp.; to return (in this sense only fut.), MBh.; R.; (with पुनर्) to come back again, return, MBh.; R.; Pañcat. &c.; to succeed, Mn. iii, 127; to arrive at, reach, obtain, RV.; AV.; ŚBr.; Śak.; Hit. &c.; to fall into, come to; to approach with prayers, gain by asking (cf. इत); to undertake anything (with acc.); to be employed in, go on with, continue in any condition or relation (with a part. or instr., e.g. असुर-रक्षसानि मृद्यमानानि यन्ति, ‘the Asuras and Rakshases are being continually crushed’, ŚBr. i, 1, 4, 14; गवामयनेनेयुः, ‘they, were engaged in the [festival called] Gavāmayana’, KātyŚr. xxv, 5, 2); to appear, be, KaṭhUp. : Intens. Ā. ईयते (RV. i, 30, 18; p. इयान, RV.; inf. इयध्यै, RV. vi, 20, 8) to go quickly or repeatedly; to come, wander, run, spread, get about, RV.; AV.; VS.; to appear, make one's appearance, RV.; AV.; BṛĀrUp.; to approach any one with requests (with two acc.), ask, request, RV.; AV.: Pass. ईयते, to be asked or requested, RV.: Caus. आययति, to cause to go or escape, Vop.;
इ [cf. Gk. εἶ-μι, ἴ-μεν; Lat. e-o, ī-mus, i-ter, &c.; Lith. ei-mì, ‘I go’; Slav. i-dû, ‘I go’, i-ti, ‘to go’; Goth. i-ddja, ‘I went’.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (163,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इ The third letter of the Devanāgarī alphabet.
इः [अ-इञ्] N. of Kāmadeva. --ind. An interjection of (1) anger; (2) calling; (3) compassion; (4) reproach; (5) wonder; (6) sorrow; (7) distress.
इ {vI.v} {c2c} P. (In Dhātup. written as इण्) (एति, इयाय, अगात्, एतुं, इत) 1 To go, go to or towards, come to or near; शशिनं पुनरेति शर्वरी R. 8. 56; ईयुर्भरद्वाजमुनेर्निकेतं Bk. 3. 40. --2 To arrive at, reach, obtain, attain to, go to or be reduced to a particular state, fall into; निर्बुद्धिः क्षयमेति Mk. 1. 14 goes to ruin, is ruined; so वशं, शत्रुत्वं, शूद्रतां &c. --3 To return. --4 To go away, retire; [] elapse, pass. --5 To spring from, come or arise from. --6 To undertake anything (with acc.); सत्रमायन् Vāj. --7 To ask, beg. --8 To be; to appear. --9 To be employed in, go on with, be in a particular condition or relation, with a part. or instr.; कृषंतो ह स्म वैवपंतो यंति Śat. Br.; गवामयनेनेयुः Kāty. --10 To thrive, prosper. {vII.v} {c1c} U. = अय् q. v. {vIII.v} {c4c} A. 1 To come, appear. --2 To run, wander. --3 To go quickly or repeatedly. --4 To ask, request. --Caus. To cause to go or come. [cf. L. eo; Gr. eimi with एमि].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0273-1)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इ पु० अस्य विष्णोरपत्यम् अ + इञ् । १ कामदेवे स हि- रुक्मिण्यां विष्णोरंशात् कृष्णात् जातः तत्कथा यथा “रूक्मिण्यां वासुदेवाच्च लक्ष्म्यां कामोधृतव्रतः । शम्बरान्त करो जज्ञे प्रद्युम्नः कामदर्शनः” हरि० १६३ अ० । एवं व्युत्पत्तिमत्त्वेन कामदेवस्यैव इशब्दार्थता नाभि णाषस्येति बहवः । कामदेवदैवत्याच्च अभिलाषे औपचारिक इत्यन्ये । नञर्थकस्य अ इस्येदम् अ + इञ् । २ भेदे, ३ रोषो- क्तौ, ४ निराकरणे, ५ अनुकम्पायाम्, ६ गदे, ७ विस्मये, ८ नि- न्दायाम्, ९ सम्बोधने च अव्य० चादि । निपातैकाच्कत्वात् अस्य प्रगृह्यसंज्ञा तेन इ इन्द्र इत्यादौ न सन्धिः
इ गतौ भ्बादि० पर० सक० अनिट् । अयति ऐषीत् इयाय इयतुः इयुः इययिथ इयेथ । अयन् इतः इतिः अय- नम् । आयः इत्वा । “उदयति स्म तदद्भुतमालिभिः” नैष० “अयमुदयति मुद्राभञ्जनः पद्मिनीनाम्” उद्भटः । “उदयति विततोर्द्धरश्मिरज्वौ” माघः । अयञ्च धातः [] कटी गतौ इत्यत्र इ ई इति प्रश्लेषात् लब्धः सि० कौ०
इ “इःसू क्ष्मा शाल्मली विद्या चन्द्रः पूषा सुगुह्यकः । सुमित्रः सुन्दरोधीरः कोटरी कोटरःपयः । भ्रुमध्योमाधवस्तुष्टि- र्दक्षनेत्रञ्च नासिका । शान्तः कान्तिः कामिनी च का- मोविघ्नविनायकः । नेपालो भरणीरुद्रोनित्यक्लिन्ना च पोवकः” ।
इ “इकारं परमानन्दं सुगन्धकुसुमच्छविम् । हरिब्रह्ममयं वर्णं सदारुद्रयुतं प्रिये ॥ सदा शक्तिमयं देवि! गुरुब्रह्म मयं तथा । सदाशिवमयं वर्णं परं ब्रह्मसमन्वितम् । हरिब्रह्मात्मकं वर्णं गुणत्रयसमन्वितम् । इकारं परमे- शानि! स्वयं कुण्डलीमूर्त्तिकम्” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0908,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इ, इकारः । तृतीयस्वरवर्णः । अस्योच्चारणस्थानं तालु । स च ह्रस्वो दीर्घः प्लुतश्च भवति । (अयञ्च उदात्तानुदात्तसरिद्-भेदात् त्रिविधः । अनुनासिकाननुनासिकभेदाच्च प्रत्येकं द्विविधः एतेन षड्विध एव ।) “इकारं परमानन्दसुगन्धकुसुमच्छविम् । हरिब्रह्ममयं वर्णं सदा रुद्रयुतं प्रिये ॥ सदा शक्तिमयं देवि गुरुब्रह्ममयं तथा । सदाशिवमयं वर्णं परं ब्रह्मसमन्वितम् ॥ हरिब्रह्मात्मकं वर्णं गुणत्रयसमन्वितम् । इकारं परमेशानि स्वयं कुण्डली मूर्त्तिमान्” ॥ इति कामधेनुतन्त्रम् ॥ (वङ्गीयभाषायां ।) तस्य लेखनप्रकारो यथा, “ऊर्द्ध्वाधः कुव्जिता मध्ये रेखा तत्सङ्गता भवेत् । लक्ष्मीर्व्वाणी तथेन्द्राणी क्रमात्तास्वेव संवसेत् ॥ शीर्षाधःकुञ्चिता रेखा दक्षोर्द्ध्वा कामरूपिणी । मात्राशक्तिः कोणयुता ध्यानमस्य प्रचक्ष्यते” ॥ इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥ * ॥ (यद्यपि सिद्धान्त- कौमुद्यां “इचुयशानाम् तालु” इति सामान्यतः उक्तं तथापि शब्देन्दुशेखरादिष्वस्य विस्तरतो विबृतिरुक्ता । यथा, -- “तुल्यास्य प्रयत्नमिति सूत्रेण प्रशब्देन विलक्षणयन्तबोधेऽपि लोके यत्नप्रयत्नयोः पर्य्यायतेति ध्वनयन्नाह प्रयत्नो हि हिधा इति क्वचित् यत्नो द्विधेत्येव पाठः । एतेषां आभ्यन्तरत्वं वर्णोत्पत्तेः प्राग्भावित्वात् । तथाहि नाभिप्रदेशात् प्रयत्नप्रेरितः प्राणो नाम वायुः ऊर्द्ध्वमाक्रमन् उरःप्रभृतीनि स्था- नान्याहन्ति ततो वर्णस्य तदभिव्यञ्जकध्वनेर्वो- त्पत्तिस्तत्रोत्पत्तेः । प्राक्जिह्वाग्रोपाग्रमध्यमूलानि वर्णोत्पत्तिस्थानं ताल्वादि यदा सम्यक् स्पृशन्ति तदा स्पृष्टता ईषत्स्पर्शे ईषत्स्पष्टता समी- पावस्थाने संवृतता दूरावस्थाने विवृतता अतएव इचुयशानां तालव्यत्वाविशेषेऽपि चवर्गे उच्चा- रयितव्ये जिह्वाग्रादीनां तालु स्थानेन सम्यक् स्पर्शः यकारे ईषत् स्पर्शः शकारेकारयोः समीपदू- रावस्थानं । स्पृष्टं प्रयतनमिति यतेर्नपुंसके भावे ल्युट् । प्रयत्नमित्यपपाठः नङन्तस्य पुंस्तत्वात् । [] “शेषाः स्पृष्टा हलप्रोक्ताः” इत्यादि । यथा, शिक्षायां शब्देन्दुसारः । तथाहि “अचोऽस्पृष्टाः यणस्त्वीषत् नेमस्पृष्टाः शलः स्मृताः । “शेषाः स्पृष्टाः हलप्रोक्ताः” इत्यादि । अत्र अचः अस्पृष्टाः स्पर्शाभावरूपविवृतत्ववन्तः यणस्त्वीषत् अस्पृष्टा इत्यनुषज्यते तेन ईषदस्पृष्टा ईषद्विवृता इत्यर्थः । नेम इत्यर्द्धे तेन शलः ईषत् विवृताः यणमपेक्ष्याधिकविवृतत्ववन्त इत्यर्थः । अपि च -- “अग्निमीले पुरोहितं यज्ञस्य देवमृत्विजम् । हो- तारं रन्तधातमम्” । ईले इत्येतत् समस्तमपि- पदमनुदात्तम् “तिङ्ङतिङ” इति सूत्रेण अति- ङन्तादग्निशब्दात् परस्य ईल इति तिङन्तस्य निघातविधानात् अग्निमील इति पदयोः सं- हिताकाले तु धातुगतस्य ईकारस्य स्वरितत्वम् “उदात्तानुदात्तस्वरितः” इति सूत्रेण उदात्तात् परस्यानुदात्तस्य स्थाने स्वरितः स्यात् इत्यर्थकेनानु- दात्तस्य ईकारस्य स्थाने स्वरितादेशात् ततःपरस्य ले इत्यत्र एकारस्य तिङ्प्रत्ययरूपस्य स्वरितात् संहितायाम् पूर्व्वस्येकारस्य नितरां उदात्तत्वम् । अपरञ्च ताल्वादिस्थानमाभ्यन्तरप्रयत्नैति सूच्य- ते । अत्र मूलम् पाणिनीयशिक्षाग्रन्थे । यथा, -- “कण्ठ्यावहा विचुयशास्तालव्या ओष्ठजावुपू” । “स्वराणामुष्मणाञ्चैव विवृतं करणं मतम्” ।) तस्य नामानि यथा, -- “इः सूक्ष्मा शाल्मली विद्या चन्द्रः पूषा सुगुह्यकः । सुमित्रः सुन्दरो वीरः कोटरः काटरः पयः ॥ भ्रूमध्यो माधवस्तुष्टिर्दक्षनेत्रञ्च नासिका । शान्तः कान्तः कामिनी च कामो विघ्नविनायकः ॥ नेपालो भरणी रुद्रो नित्या क्लिन्ना च पावका” । इति वर्णाभिधानतन्त्रम् ॥ (मातृकान्यासेऽस्य दक्षिणचक्षुषि स्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें