🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:47:13 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

इह
iha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
इह १ क्रि॰ वि॰ [सं॰] इस जगह । इस लोक में । इस काल में । यहाँ ।
इह २ संज्ञा पुं॰ यह संसार । यह लेक । उ॰— हृदय के लजगते उजाले निवेदित इह के निवासी । — हरी घास॰ , पृ॰ ९६ । यौ.— इहामुत्र ।
इह ३ सर्व [हिं॰] दे॰ ' यह' । उ॰— ते सर छाँड़त अबलन माँही । पुरूषराव इह पौरूष नाहीं । —नंद ग्रं॰, पृ॰ १३५ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इह ind. (fr. pronom. base 3. इ), in this place, here
to this place
in this world
in this book or system
in this case (e.g. तेनेह न, ‘therefore not in this case’ i.e. the rule does not apply here)
now, at this time, RV. &c. &c.;
इह [cf. Zend idha, ‘here’ ; Gk. ἰθᾱ or ἰθαι in ἰθα-γενής and ἰθαι-γενής; Goth. ith; perhaps Lat. igi-tur.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (169,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इह ind. [इदं-ह इशादेशः P. V. 3. 11 Sk.] 1 Here (referring to time, place or direction); in this place or case. --2 In this world (opp. परत्र or अमुत्र); oft. with जगति; K. 35. --3 In this case; in this book [] or system. --4 Now, at this time. [cf. Zend idha]. --Comp. --अमुत्र ind. in this world and the next world, here and there. --आगत a. come here. --इह ind. here and there, now and then, repeatedly. ˚मातृ a. {1} whose mother is here and there; that is, everywhere. {2} of whose mothers one is here and one there. --कालः this life. --क्रतु, --चित्त a. whose intentions or thoughts are centred in this world or place. --भव or --तन a. belonging to this world. --लोकः this world or life; ˚के in this world. --समये ind. here, now, at such a time as this. --स्थ a. standing here. --स्थान a. one whose residence is on the earth.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0282-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इह अव्य० इदम् + ह इशादेशः । अस्मिन् काले देशे दिशि वा १ इत्यर्थे “एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन” श्रुतिः “इह जन्मनि जन्मान्तरे वा” वे० सा० । “नेह नामुत्र किञ्चन” “नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति” गीता । “तदखिलमिह भूतं भूतगत्या जगत्याः” नैष० । प्रथमार्थेह । २ अनुभूयमाने लोके इहामुत्रार्थफलभोग विरागः वेदा० सा० च इहकालः । इह भवः विदितोवा कर्षा० ठञ् । ऐहिक इहभवे इहविदिते च त्रि० । “ऐहिकब्रह्मघ्रपते- र्दाहादिनिषेधात्” शु० त० रघु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1005,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इह, व्य, (अस्मिन् काले, लोके, विषये, देशे, दिशि वा इत्याद्यर्थे निपातनात् सिद्धम् ।) अस्मिन् । एइ देशे एइ काले इत्यादि भाषा । इति व्या- करणम् ॥ (यथा, मनुः । ३ । १ । ८१ । “यत्तु वाणिजके दत्तं नेह नामुत्र तद्भवेत्” । “षड् दोषाः पुरुषेणेह हातव्या भूतिमिच्छता” । इति हितीपदेशे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-215-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें