🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:42:30 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उ
u
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. उ the fifth letter and third short vowel of the alphabet, pronounced as the u in full.
2. उ ind. an interjection of compassion, anger, L.
a particle implying assent, calling, command, L.
3. उ ind. an enclitic copula used frequently in the Vedas;
(as a particle implying restriction and antithesis, generally after pronominals, prepositions, particles, and before नु and सु, equivalent to) and, also, further; on the other hand (especially in connexion with a relative, e.g. य उ, he on the contrary who &c.)
This particle may serve to give emphasis, like इद् and एव, especially after prepositions or demonstrative pronouns, in conjunction with नु, वै, हि, चिद्, &c. (e.g. अयम् उ वाम् पुरुतमो … जोहवीति [RV. iii, 62, 2], this very person [your worshipper] invokes you &c.) It is especially used in the figure of speech called Anaphora, and particularly when the pronouns are repeated (e.g. तम् उ स्तुष इन्द्रम् तम् गृणीषे [RV. ii, 20, 4], him I praise, Indra, him I sing). It may be used in drawing a conclusion, like the English ‘now’ (e.g. तद् उ तथा न कुर्यात् [ŚBr. v, 2, 2, 3], that now he should not do in such a manner), and is frequently found in interrogative sentences (e.g. क उ तच् चिकेत [RV. i, 164, 48], who, I ask, should know that?)
Pāṇini calls this particle उञ् to distinguish it from the interrogative उ. In the Pada-pāṭha it is written ऊम्.
In the classical language उ occurs only after अथ, न, and किम्, with a slight modification of the sense, and often only as an expletive (see किम्);
उ — उ or उ — उत, on the one hand — on the other hand; partly — partly; as well — as.
4. उ cl. 5. P. उनोति (see व्य्-उ, RV. v, 31, 1) : cl. 2. Ā. (1. sg. उवे, RV. x, 86, 7) : cl. 1. Ā. अवते, Dhātup.; to call to, hail; to roar, bellow (see also ओत = आ-उत).
5. उ m. N. of Śiva
also of Brahman, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (171,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उ {vI.v} {c1c} A. (अवते, ऊवे, औष्ट, ओतुं, उत) 1 To sound, make a noise. --2 To roar, bellow (as a bull &c.). {vII.v} {c5c} P. (उनोति) Ved. To ask, demand.
उः 1 N. of Śiva, the second of [] the three syllables in ओम्; see अ. --2 N. of Brahmā. --3 The orb of the moon. --ind. 1 As a particle used expletively; उ उमेशः Sk. --2 An interjection of:-- (a) calling; उ मेति मात्रा [] तपसो निषिद्धा पश्चादुमाख्यां सुमुखी जगाम Ku. 1. 26; (b) anger; (c) compassion; (d) command; (e) acceptance; (f) interrogation; or (g) used merely as an expletive. In the Veda used as an enclitic copula implying restriction [] and emphasis (and, but, on the other hand, now, I ask &c.); in classical literature used chiefly with अथ (अथो), न (नो) and किम् (किमु); see these words. उ-उ or उत on the one hand-on the other hand, partly-partly.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0284-1)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उ- शब्दे भ्वादि० अक० आ० अनिट् । अवते औष्ट । उवे ओता ओषीष्ट ओष्यते औष्यत । अवनम् उतः । “उवे अम्ब सुलाभिके यथेवाङ्ग भविष्यति” ऋ० १०, ८६, ७ ।
उ अव्य० उ--क्विप् न तुक् । १ सम्बोधने २ कोपवचने, ३ अनुक- म्पायां, ४ नियोगे (अवधारणे) “उमेति मात्रा तपसे निषिद्धा पश्चादुमाख्यां सुमुखी जगाम” कुमा० । “उदु ष्य देवः सविता स, वाय” ऋ० २, ३८, १ । “उपो रुरुचे युवतिर्न योषा” ऋ० ७, ७७, १ । “वेत्थो यथेमं लोकं पुनरापद्यन्त इति” वृह० उ० । “एष उ एवासाधु कर्म्म कारयति तम्” श्रुतिः ५ अङ्गीकारे ६ प्रश्ने च” हेमच० ७ पा- दपूरणे । अतति सातत्येन तिष्ठति अत--डु । ८ शिवे पु० । स्वरूपार्थे कारः उकारोऽपि शिवे “अकारो विष्णुरुद्दिष्ट उकारस्तु महेश्वंरः । मकारस्तु स्मृतो ब्रह्मा प्रणवस्तु त्रयार्थकः” इति ओमित्यस्य अवयवार्थनिरूपणे पुरा० । उशब्दात् स्वरूपार्थे कारः । उकारः । पञ्चमस्वरे । स च [] उत्तानुदात्तस्वरितभेदेन प्रयमं त्रिधा पुनः अनुनासिका ननुनासिकभेदेन प्रत्येकं द्विधेति षट्विधः कारतकारानुत्तरस्तु ह्रस्वदीर्घप्तुतभेदेन त्रिविधोऽपि प्रत्येकं प्रागुक्तभेदषट्कात् अष्टादशविधः । तस्य वर्णस्य कूण्डलिनीरूत्वादिना- ध्येयत्वमुक्तम् कामधेनुतन्त्रे यथा “उकारं परमेशानि । विदुः कुण्डलिनीं स्वयम् । पीतचम्पकसङ्काशं पञ्चदेवं सदाऽमलम् । पञ्चप्राणमयं देवि! चतुर्वर्गप्रदायकम्” तन्त्रान्तरे अकारोकारमकारात्मकप्रणवस्य मध्ये द्वादश- कलात्मकार्कमण्डलरूपेण अकारस्य, षोडशकलात्मकचन्द्र- मण्डलरूपेण उकारस्य, दशकलात्मकवह्निमण्डलरूपेण च मकारस्य ध्येयत्वोक्त्या अभेदोपचारात् षोडशकला त्मके, ९ चन्द्रमण्डले च तत्र मकारान्तस्यैव तन्नामतेति बहवः । उ, इत्यस्य एकाज् निपातत्वात् प्रगृह्यसंज्ञा तेन अचि परे न सन्धिः । उ--उमेशः” सि० कौ० । “एष उ वासाधुकर्म्म कारयति तम्” श्रुतिः । स चचादिगणीयः ।
उ “उः शङ्करोवर्त्तुलाक्षो भूतःकल्याणवाचकः । अमरेशोदक्ष- कर्ण्णः षड्वक्त्रोमोहनः शिवः । उग्रःप्रभुर्धृतिर्विष्णुः विश्व- कर्म्मा महेश्वरः । शत्रुघ्नश्च कटिः पुष्टिः पञ्चमी वह्निवा- सिनी । कामघ्नः कमलावेशो मोहिनी विघ्नहृन्मही । तटसूः कुटिला श्रोत्रं पारहीनो वृषोहरः” ।
उ “उकारं परमेशानि! अधःकुण्डलिनीं स्वयम् । पीतचम्पक- सङ्काशं पञ्चदेवमयंसदा । पञ्चप्राणमयं देवि! चतु- र्वर्गप्रदायकम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1050,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उ, उकारः । पञ्चमस्वरवर्णः । अस्योच्चारणं आष्ठः । (यथा, शिक्षाग्रन्थे । “कण्ठ्या वहाविचुयशास्तालव्या ओष्ठजावुपू” । तथा च मुग्धबोधे । “उत्रयं पफबभमवा ओ औष्ठ्याः” ।) स च ह्रस्वो दीर्घः प्लुतश्च भवति । (एवं त्रिधापि प्रत्येकं उदात्तानुदात्तस्वरितभेदेन नवमसङ्ख्यकः पुनः प्रत्येकं अनुनासिकाननुनासिकभेदात् अष्टा- दशविध एव भवति । अस्य ध्यानमाह ।) “उकारं परमेशानि अधःकुण्डलिनी स्वयम् । पीतचम्पकसङ्काशं पञ्चदेवमयं सदा ॥ पञ्चप्राणमयं देवि चतुर्व्वर्गप्रदायकम्” । इति कामधेनुतन्त्रम् ॥ (वङ्गीयभाषायां) अस्य लेखनप्रकारोयथा, -- “ऊर्द्ध्वाधो मध्यतः कुब्जा रेखा वामगता शुभा । तिष्ठन्ति वायुवह्नीन्द्राः शक्तिर्मात्रा परा स्मृता” ॥ इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥ अस्य नामान्तराणि यथा, -- “उः शङ्करो वर्त्तुलाक्षी भूतः कल्याणवाचकः । अमरेशो दक्षकर्णः षड्वक्त्रो मोहनः शिवः ॥ उग्रः प्रभुर्धृतिर्विष्णुर्विश्वकर्म्मा महेश्वरः । शत्रुघ्नश्चटिका पुष्टिः पञ्चमी वह्निवासिनी ॥ कामघ्नः कामना चेशो मोहिनी विघ्नहृन्मही । उढसूः कुटिला श्रोत्रं पारद्वीपो वृषो हरः” ॥ इति तन्त्रोक्तवर्णाभिधानम् ॥ (मातृकान्यासेऽस्य दक्षिणकर्णे स्थानम् । यदुक्तं मातृकान्यासमन्त्रे [] “उं नमो दक्षिणकर्णे ऊं नमो वामकर्णे” ।)
उ, ङ, शब्दे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वादिं-आत्मं अकं-अनिट् ।) ङ अवते गौः । इति दुर्गादासः ॥
उ, व्य, (उ शब्टे + क्विप् + तुक् न ।) सम्बोधनम् । रीषोक्तिः । अनुकम्पा । नियोगः । पदपूरणं । पादपूरणं । इति मेदिनी ॥ प्रश्नः । अङ्गीकारः । इति हेमचन्द्रः ॥ इदमेव उङ् इति ख्यातं ॥ (“उमेति मात्रा तपसो निषिद्धा, पश्चादुमाख्यां सुमुखी जगाम” ॥ इति कुमारे । १ । २६ ॥)
उः, पुं, (अतति विश्वमयत्वात् सर्व्वं व्याप्नोतीति । अत् + डु ।) शिवः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (“अकारो विष्णुरुद्दिष्ट उकारस्तु महेश्वरः । मकारेणोच्यते ब्रह्मा प्रणवेन त्रयो मताः” ॥ इति पुराणे ।) ब्रह्मा । इति कश्चिदेकाक्षरकोषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-218-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें