🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:49:13 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उक्थ
uktha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उक्थ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. भिन्न भिन्न देवताओं के वैदिक स्तोत्र ।
२. यज्ञ में वह दिन जब उक्थ का पाठ होता है ।
३. प्राण ।
४. ऋषभक नाम की अष्टवर्गीय ओषधि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उक्थ अम्, n. a saying, sentence, verse, eulogy, praise, RV.; AV.; VS.
(in the ritual) a kind of recitation or certain recited verses forming a subdivision of the Śastras (they generally form a series, and are recited in contradistinction to the Sāman verses which are sung and to the Yajus or muttered sacrificial formulas), AitBr.; TS.; ŚBr.; ChUp. &c.
(the महद्-उक्थम् or बृहद्-उक्थम्, ‘great Uktha’, forms a series of verses, in three sections, each containing eighty Tṛcas or triple verses, recited at the end of the Agnicayana)
N. of the Sāma-veda, ŚBr.
उक्थ m. a form of Agni, MBh.
N. of a prince, VP.
N. of a divine being belonging to the Viśve Devās, Hariv. 11542.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (172,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उक्थं [वच्-थक्] 1 A saying, sentence, verse, hymn (स्तोत्रं). --2 Eulogy, praise. --3 N. of the Sāmaveda (Trik.); a variety of Sāma; (सामभेदः सामविशेषः). --4 (In ritual) A kind of recitation or certain recited verses (opp. सामन् chanted, and यजुस् muttered verses). --5 The उक्थ sacrifice. --क्था N. of a metre, see Appendix --Comp. --पत्रः {1} a sacrifice (having verses as its vehicle or leaves). {2} a sacrificer (यजमान). --पात्रं {1} a sacrificer. {2} vessels or libations offered during the recitation of an उक्थ. --भृत् m. a sage who offers or divides Ukthas. --वर्द्धन a. to be magnified or celebrated in praise, an epithet of Indra. --वाहस् a. offering verses; or one to whom verses are offered. --शंसिन् a. praising, uttering the Ukthas. (--m.) a kind of priest. --शस्, --शास्, शस a. Ved. uttering a verse, praising. --शुष्म a. whose strength is praise. {2} loudly resonant with verses. (--क्था) -वी a. fond of or reciting verses.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0285-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उक्थ न० वच--थक् । अप्रगीतमन्त्रसाध्ये “स्त्रोत्रे “इन्द्राय नन मर्मयोक्थानि च ब्रवीत नः” ॠ० १, ८४, ५ । “उक्था- [] निं अप्रगीतमन्त्रसाध्यानि स्त्रीत्राणि” भा० “अथ योऽसा- वन्तरक्षिणिं पुरुषो दृश्यते सैवर्क् तत् साम तद्यजुःतदु- क्थं तद्ब्रह्म” छा० उ० । तथा हि स्तोत्रं द्विविधं प्रगीतमन्त्रसाध्यभप्रगीतमन्त्रसाध्यञ्च तत्र प्रगीतमन्त्रसाध्यं शस्त्रम् अप्रगीतमन्त्रसाध्यन्तु स्तोत्रमिति तयोर्भेदः । गवामयने प्रायणीयसंज्ञकाहे पाठ्यपञ्चदशस्तोत्रात्मके २ चतुर्विंशस्तोमभेदे उपचारात् ३ तत्साध्ये उक्थ्ययागे च तद्विधानञ्च” ता० ब्रा० ४ अ० ३ ख० उक्तं यथा “१ प्रा- यणीयमहर्भवति” १ इत्युपक्रम्य “चतुर्विंशं भवति” ४ क० “इदमहरुक्थसंस्थन्तत्र सर्वेषु स्तोत्रेषु चतुर्विं- शएव स्तोमः कार्य्यः ४ । तदेतत् प्रशंसति” भा० । “चतुर्विंशत्यक्षरा गायत्री तेजोब्रह्मवर्चसङ्गायत्री तेज एव ब्रह्मवर्चसमारभ्य स्वर्यन्ति” ५ । “अयञ्च स्तोमश्चतुर्विंशति- संख्याकः गायत्री च चतुर्विंशत्यक्षरा सा च गायत्री तेजः, प्रजापतिमुखादग्निना सहोत्पन्नत्वात् अस्यास्तेजीरूपं ब्रह्मवर्चसं च तेजोऽवान्तरभेद इति तेजोब्रह्मवर्चसरूपा गायत्री । एवं सति चतुर्विंशतिस्तोमं प्रथमतः प्रयुञ्जानाः साक्षादेव प्रत्यक्षमेव संवत्सरं प्रारभन्ते अस्मिन्नहनि प्रयु- ञ्जानाः संख्याद्वारेण तेजोब्रह्मवर्चसञ्चारभ्य अवष्टभ्य स्वर्य्यन्ति स्वर्गं गच्छन्ति ५ । पुनरपि विहितं स्तोमम् अनूद्य प्रशंसति” भा० । “चतुर्विंशतिर्भवति चतुविंशो वै संवत्स- रः साक्षादेव संवत्सरमारभन्ते” ६ । “चतुर्विंशत्यर्द्धमासात्मक- त्वात् संवत्सरस्य चतुर्विं शत्वं तथा सति चतुर्विंशस्तोमं प्रथमतः प्रयुञ्जानाः साक्षादेव प्रत्यक्षमेव संवत्सरमार- भन्ते ६ । अथेमं स्तोमं स्तोत्रीयागतसंख्याद्वारेण प्रशं- सति” भा० । “यावत्यश्चतुर्विशस्योक्थस्य स्तीत्रीयास्तावत्यः संवत्सरस्य रात्रयः स्तोत्रीयाभिरेव संवत्सरमाप्रु- वन्ति” ७ । “पञ्चदशस्तोत्रे अस्मिन्नहनि पञ्चदशसु स्तोत्रेषु प्रत्येकं चतुर्विंशस्तोत्रीयायुक्तेषु परिगणनायां मिलित्वा षष्ट्युत्तरत्रिशतस्तोत्रीया भवन्ति । तथा सति चतुर्विंश- स्तोमस्य यावत्यः स्तोत्रीयाः संवत्रस्यापि तावत्योरात्रयः एव” प्रयुञ्जानाः सत्रिणस्तेन चतुर्विंशेन स्तोत्रीयाभिरेव संवत्सरं प्राप्नुवन्ति ७ । स्तोत्रसंख्ययापीदमहः पशंसति” भा० । “पञ्चदश स्तोत्राणि भवन्ति पञ्चदशार्द्धमासस्य रात्रयो- ऽर्द्धमासश एव तत्संवत्सरमाप्नुवन्ति ८ । “स्पष्टोर्थः ८” । अथ स्तोत्रशस्त्राणि समुच्चित्य तत्संख्ययापीदमहः प्रशंसति” भा० “पञ्चदश स्तोत्राणि पञ्चदश शस्त्राणि समासो मासश एव नत् संवत्सरमाप्नुवन्ति ९” स्पष्टोऽर्थः ९ भा० । तत्राग्निष्टोम- [] कर्त्तव्यतारूपं पूर्वपक्षमुपन्यस्योत्तरपक्षमाह “अथो खल्वा- हुरुक्थमेव कार्य्यमह्नः समृद्ध्यै” १३ । “अथो इति पूर्वपक्ष- व्यावृत्त्यर्थः । उक्थसंस्थमेवैदहः कार्य्यः किमर्थमह्नः स- मृद्ध्यै सम्पूर्णताया इति ब्रह्मवादिन आहुः । अग्नि- ष्टोमे हि पूर्वयोः सवनयोः पञ्च पञ्च स्तोत्राणि तृतीये तु द्वे एवेत्यह्रः समृद्धिर्न भवति, उक्थे तु तृतीयसवने पञ्च स्तोत्राणीत्यहः समृद्धं भवति १३ । उक्थसंस्थाङ्गी- कारे युक्त्यन्तरमाह” भा० । “सर्व्वाणि रूपाणि क्रियन्ते सर्व्वं ह्येतेनाप्यते” १४ “उत्तरेषामह्नां सम्बन्धीनि यानि रूपाणि स्तोमपृष्ठविभक्त्यादीनि तान्यस्मिन्नुक्थे क्रियन्ते अतः सर्वं हि यज्ञसम्बन्धिरूपं तेनाह्ना उक्थसंस्थेन आप्यते प्राप्यते तत उक्थसंस्थैव कार्य्येत्यर्थः । सर्वरूप- करणञ्च सर्व्वावाप्तिश्च सम्पादानद्व
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उक्थं, क्ली, (वच् + थक् ।) सामवेदः । इत्युणादि- कोषः ॥ (यथा, ऋग्वेदे । ३ । ६४ । ७ । “विप्रा उक्थेभिः कवयो गृणन्ति” ॥ स्तोत्रम् । यथा, “अथ योसावन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते सैवर्क तत्साम तद्यजुः तत् उक्थं तद्ब्रह्य” । इति छान्दोग्ये उपनिषदि ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-218-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें