🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:20:03 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उत्तरायण
uttarāyaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उत्तरायण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सूर्य की मकर रेखा से उत्तर, कर्क रेखा की और, गति ।
२. वह छह महीने का समय जिसके बीच सूर्य मकर रेखा से चलकर बराबर उत्तर की और बढ़ाता रहता है । विशेष—सूर्य २२ दिसम्बर को अपनी दक्षिणी अयनसीमा मकर- रेखा पर पहूँ चता है फिर वहाँ से मकर की अयनसंक्राति अर्थात् २३-२४ दिसबर से उत्तर की ओर बढ़ने लगता है ओर २१ जून को कर्क रेखा अर्थात् उत्तरी अयनसीमा पर पहुँच जाता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उत्तरायण n. the progress (of the sun) to the north
the period of the sun's progress to the north of the equator, the summer solstice, Mn.; Bhag.; VarBṛS.; Pañcat. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (178,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत्तरायण न० उत्तरा उत्तरस्यामयनं सूर्य्यादेः “पूर्व्वपदात् संज्ञायाम्” पा० णत्वम् । सूर्य्यादेः १ उत्तरदिग्ग- मने अभेदोचारात् ७ ब० वा । वर्षस्यार्द्धे सूर्य्यस्य दक्षिणत उत्तरदिग्गमनसम्पादके २ षण्मासात्मके काले सूर्य्यदेः दक्षिणोत्तरयोरयनञ्च अयनसंक्रान्तिशब्दे ३३९ पृ० उक्तम् तथा च सूर्य्यस्योत्तरायणसंक्रमावधि षण्मासाः उत्तरायणकालः । “कर्कटादिस्थिते भानौ दक्षि- णायनमुच्यते । उत्तरायणमप्युक्तं मकरस्थे दिवा- करे” म० त० विष्णुपु० । “एतन्मकरकर्कटादिसंक्रमे- णायननिरूपणम् श्रौतस्मार्त्तकर्म्मार्थं धनुरादौ सू- र्य्यसिद्धान्ताभिहितोदगयनादिनिरूपणन्तु रविगत्यनुसा- रेण दिनमानादिज्ञानार्थम्, इत्यत्यनयोर्न वि- रोधः” म० त० रघु० । “ततश्च मकरस्थिरसंक्रा- न्त्यवधिषड्मासाः स्थूलमुत्तरायणं चलमकरसंक्रान्त्य- वधि तु सूक्ष्ममिति भेदः । अस्य प्रशंसाऽपि “स यत्रो- दगावर्त्तते देवेषु तर्हि भवति देवास्तृंहति गोपायन्ति” शत० ब्रा० २, १, ३, ३ । “यदुत्तरायणं तदहर्देवानाम् दक्षि- णायनं रात्रिः संवत्सरोऽहोरात्रः” विष्णुः “अग्निर्ज्योति- रहःश्रुक्ल षण्मासा उत्तरायणम्” गीता । यथा चास्य सौर- त्वं तथाऽयनशब्दे ३३५ पृ० कालमाधवीयधृतप्रमाणादिना व्यवस्थापितम् । उपचारात् ३ तथागमनारम्भसंक्रान्तौ “मृगकर्कटसंक्रान्ती द्वेतूदग्दक्षिणायने” सूर्य्य० सि० । तत्र पुण्यकालताविषये “यावद्विंशकला भुक्ता तत्पुण्यं चीत्त- रायणे” “निरंशे भास्करे दृष्टे दिनान्तं दक्षिणारायने” म० त० भवि० पु० “भविष्यत्ययने पुण्यमतीते चोत्तरायणे” इति ति० त० देवीपु० । राशिसंक्रान्त्यभिप्रायमिदं वचनम् इति रघुनन्दनादवः । माधवादयस्तु चल संक्रान्तिपरत्वं तत्र विशेषपुण्यकालत्वं चाङ्गीचक्रुः । तच्च [] अयनसंक्रान्तिशब्दे ३३९ दर्शितम् । उत्तरायणकाला- भिमानिनि मृतविद्वत्प्राणिनां ब्रह्मादिलोकप्रापणाय अतिवाहनायेश्वरनियुक्ते चेतने ४ पुरुषमेदे “आतिवाहिका- स्तल्लिङ्गात्” शा० सू० भाष्ययोस्तथा व्यवस्थापितं तच्च आतिवाहिकशब्दे ६५१ पृ० दर्शितम् । तन्मूलमेव अग्निर्ज्योतिरित्यादिगीताव्याख्याने “अग्न्यादयस्तदभि- मानिनोदेवा” इति श्रीधरोक्तम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1105-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत्तरायणं, क्ली, (उत्तरा उत्तरस्यां अयनं सूर्य्यादे- र्गमनम् । पूर्व्वपदात्संज्ञायामिति णत्वम् ।) सूर्य्यस्य उत्तरदिग्गमनकालः । स तु माघादिषण्मासा- त्मकः । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथाह सूर्य्यसिद्धान्तः । “भानोर्मकरसंक्रान्तेः षण्मासा उत्तरायणम् । कर्कादेस्तु तथैव स्यात् षण्मासा दक्षिणायनम्” ॥ “माघादिमासयुग्मैस्तु ऋतवः षट् क्रमादितः । उत्तरायणमाद्यैस्तैस्त्रिभिः स्याद्दक्षिणायनम्” ।) देवानां दिनम् । इति स्मृतिः ॥ (मकरसंक्रान्तिः । “वानप्रस्थाश्रमिभिर्विप्रैः करणीयो यागभेदः” । यदुक्तं मनुना ६ । १० । “ऋक्षेष्ट्याग्रयणञ्चैव चातुर्मास्यानि चाहरेत् । उत्तरायणञ्च क्रमशो दाक्षस्यायनमेव च” ॥ “शिशिरश्च वसन्तोऽपि ग्रीष्मः स्यादुत्तरायणे” । इति हारीते प्रथमस्थाने चतुर्थोऽध्यायः ॥ [] “शिशिराद्यास्त्रिभिस्तैस्तु विद्यादयनमुत्तरम् । आदानञ्च तदा दत्ते नृणां प्रतिदिनं बलम् ॥ तस्मिन् ह्यत्यर्थतीक्ष्णोष्णरूक्षामार्गस्वमावतः । आदित्यपवनाः सौम्यान् क्षपयन्ति गुणान् भुवः ॥ तिक्तः कषायः कटुको बलिनोऽत्र रसाः क्रमात् । तस्मादादानमाग्नेयम्” । इति सूत्रस्थाने तृतीयेऽ- ध्याये वाभटेनोक्तं ॥ “तत्र ते शीतोष्णवर्षलक्षणाश्चन्द्रादित्ययोः काल- विभागकरत्वादयने द्वे भवतो दक्षिणमुत्तरञ्च” । “उत्तरञ्च शिशिरवसन्तग्रीष्मास्तेषु भगवानाप्या- य्यतेऽर्कस्तिक्तकषायकटुकाश्च रसा बलवन्तो भव- न्त्युत्तरोत्तरञ्च सर्व्वप्राणिनां बलमपहीयते” ॥ इति सूत्रस्थाने षष्ठेऽध्याये सुश्रुतेनोक्तम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-225-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उत्तरायण" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬