🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:47:46 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उद्दालक
uddālaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उद्दालक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बनकोदव नाम का अन्न ।
२. एक ऋषि का नाम ।
३. एक प्रकार का मधु (को॰) ।
४. जिसकी सावित्री पतित हो गई हो, अर्थत् १६ वर्ष की अवस्था हो जाने पर भी जिसको गायत्री दीक्षा न मिली हो, उसके लिये कर्तव्य एक व्रत । विशेष—इस व्रत में दो महीने जौ, एक महीना सिखरन (दही, दूध और चीनी का शरबत), आठ रात घी और छह रात बिना माँग मिले हुए पदार्थ पर निर्वाह करना चाहिए । इसके पीछे तीन रात केवल जल पीकर एक दिन रात उपवास करना चाहिए ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्-दालक m. = उद्-दाल above, Suśr.
N. of a teacher, ŚBr.
उद्-दालक n. a kind of honey, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (188,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्दालकः = 1 उद्दाल q. v. --2 N. of a sage. --कं A kind of honey. --Comp. --पुष्पभंजिका [उद्दालकानां पुष्पाणि भज्यंते यत्र क्रीडायां ण्वुल्] a sort of game played by the people in the eastern districts (in which Uddālaka flowers are broken or crushed).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0307-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्दालक पु० उद्दलयति भूमिमुद्भिनत्ति + उद् + दल--णिच्- ण्वुल् । १ वनकोद्रवे उत्पन्ने तु शिलाजत्वित्याद्युपक्रम्य “मद्गकोरदूषकश्यामाकोद्दालकादीनां विरुक्षणच्छेदनीया- नाञ्चद्रव्याणां विधिवदुपयोगः” “अथ सर्वेषां प्राणिनामय- माहारार्थं वर्ग उपदिश्यते । तद्यथा रक्तशालिषष्टि- कगङ्गुमुकुन्दकपाण्डुकपीतकप्रमोदककालकाशनकपुष्पक- कर्द्दमकशकुनाप्तुतसुगन्धकलमनीवारककोद्रवोद्दालकश्यामाक- गोधूमवेणुयवादयः” इति च सुश्रुतः । आयोदधौ- म्यशिष्ये आरुणौ २ ऋपिभेदे । तस्य तन्नामकत्व- प्राप्तिः भा० आ० ३ अ० उक्ता “यथा एत- स्मिन्नन्तरे कश्चिदृषिर्धौम्योनामायीदधौम्यस्तस्य शिष्यास्त्रयो बभूवुः उपमन्युरारुणिर्वेदश्चेति । स एकं शिष्यमारुणिं पाञ्चाल्यं प्रेषयामास गच्छ केदारखण्डं बधानेति । स उपाध्यायेन संदिष्ट आरुणिः पाञ्चाल्यस्तत्र गत्वा तत् केदारखण्डं बद्धुं नाशकत् । स तत्र क्लिश्यमानोऽप- श्यंदुपायं भवत्वेवं करिष्यामीति । स तत्र संविवेश । के- दारखण्डे शयाने च तथा तस्मिंस्तदुदकं तस्थौ । ततः कदाचिदुपाध्याय आयोदो धौम्यः शिष्यानपृच्छत् क्क आरुणिः पाञ्चाल्यो गत? इति । ते तं प्रत्यूर्चुभगन् । प्रेषितो गच्छ केदारखण्डं बधानेति । स एवमुक्तस्तान् शिष्यान् प्रत्थुवाच तस्मात् तत्र सर्वे गच्छामो यत्र स गत इति । स तत्र गत्वा तस्याह्वानाय शब्दञ्चकार । भो आरुणे । पाञ्चाल्य क्वासि वत्स! एहीति । स तत्श्रु० त्वारुणिरुपाध्यायवाक्यं तस्मात् केदारखण्डात् सहसा उत्थाय तमुपाध्यायमुपतस्थे । प्रोवाच चैनमयमस्म्यत्र केदारखण्डे निःसरमाणमुदकमवारणीयं संरोद्धुं संविष्टो भगवच्छब्द श्रुत्वैव सहसा विदार्य्य केदारखण्डं भवन्तमुप- स्थितः । तदभिवादये भगवन्तमाज्ञापतु भवान् कमर्थम् करवाणीति । स एवमुक्त उपाध्यायः प्रत्युवाच यस्मात् भवान् केदारखण्डं विदार्योत्यितः तस्मादुद्दालक एव [] नाम्ना भवान् भविष्यतीति उपाध्यायेनानुगृहीतः” । “उद्दालकोहारुणिः श्वेतुकेतुं पुत्रमुवाच” छा० उ० “उद्दालकाद्युद्दालकोऽरुणादरुण” इति वृ० उ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1175-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्दालकः, पुं, (उद्दाल एव । स्वार्थे कन् ।) बहुवा- रकवृक्षः । इति शब्दरत्नावली ॥ (भुनिभेदः । स तु आयोदधौम्यस्य शिष्यः । तस्य नामोत्पत्ति- रुक्ता महाभारते १ । पौष्योपाख्याने ३ अध्याये । “एतस्मिन्नन्तरे कश्चिदृषिर्धौम्यो नामायोदस्तस्य शिष्यास्त्रयो बभूवुःउपमन्युरारुणिर्वेदश्चेति । २३ ॥ स एकं शिष्यमारुणिं पाञ्चाल्यं प्रेषयामास गच्छ केदारखण्डं बधानेति । २४ ॥ स उपाध्यायेन संदिष्ट आरुणिः पञ्चाल्यस्तत्र गत्वा तत्केदारखण्डं बन्धुं नाशकत् ॥ २५ ॥ स क्लिश्यमानोऽपश्य- दुपायं भवत्वेवं करिष्यामीति ॥ २६ ॥ स तत्र संविवेश केदारखण्डे शयाने च तथा तस्मिंस्तदु- दकं तस्थौ ॥ २७ ॥ ततः कदाचिदुपाध्यायः आयोदो धौम्यः शिष्यानपृच्छत् क्व आरुणिः पा- ञ्चाल्यो गत इति ॥ २८ ॥ ते तं प्रोचुः भगवंस्त्वयैव प्रेषितो गच्छ केदारखण्डं बधानेति । स एवमुक्त- स्तान् शिष्यान् प्रत्युवाच तस्मात् तत्र सर्व्वे गच्छामः यत्र स गत इति ॥ २९ ॥ स तत्र गत्वा तस्याह्वानाय शब्दं चकार भो आरुणे पाञ्चाल्य क्वासि वत्स एहीति ॥ ३० ॥ स तत् श्रुत्वारुणि- रुपाध्यायवाक्यं तस्मात् केदारखण्डात् सहसो- त्थाय तमुपाध्यायं उपतस्थे ॥ ३१ ॥ प्रोवाच चैनमुपाध्यायं अयमस्म्यत्र केदारखण्डे निःसर- माणमुदकमवारणीयं संरोद्धुं संविष्टो भगवत्- शब्दं श्रुत्वैव सहसा विदार्य्य केदारखण्डं भगवन्त- मुपस्थितः ॥ ३२ ॥ तदभिवादये भगवन्तमाज्ञापयतु भवान् किमर्थं करवाणीति ॥ ३३ ॥ स एवमुक्त- उपाध्यायः प्रत्युवाच यस्मात् भवान् केदारखण्डं विदार्य्य उत्थितस्तस्मात् उद्दालकएव नाम्ना भवि- ष्यतीत्युपाध्यायेनानुगृहीतः” । २४ ॥ अपरः स्वनामख्यात ऋषिभेदः । स तु श्वेतकेतु- पिता । यथा तत्रव कुन्तीपुत्त्रोत्पत्त्युनुज्ञाने १२२ ॥ “बभूवोद्दालको नाम महर्षिरिति नः श्रुतम् । श्वेतकेतुरिति ख्यातः पुत्रस्तस्याभवन् मुनिः” ॥ ९ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-240-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें