🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:44:37 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उद्धरण
uddharaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उद्धरण संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ उद्धरणीय, उद्धृत]
१. ऊपर उठना ।
२. मुक्त होने की क्रिया । छुटकारा ।
३. बुरी अवस्था से अच्छी अवस्था में आना ।
४. पढ़े हुए पिछले पाठ का अभ्यास के लिये फिर फिर पढ़ना ।
५. किसी पुस्तक या लेख के किसी अंश को दूसरी पुस्तक या लेख में ज्यों का त्यों रखना । क्रि॰ प्र॰— करना ।—होना ।
६. उन्मूलन । उखाड़ना ।
७. उठाना । उत्थापन ।
८. परोसना ।
९. वमन ।
१०. निकालना । भीतर से बाहर करना (को॰) ।
११. वमन किया हुआ पदार्थ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्-धरण n. (in some meanings perhaps from 1. उद्-√ धृ, q.v.), the act of taking up, raising, lifting up, MBh.; Śārṅg.
the act of drawing out, taking out, tearing out, Mn.; MBh.; Suśr. &c.
means of drawing out, Vet.
taking off (clothes), Suśr.
taking away, removing, Vām.
putting or placing before, presenting, treatment, KātyŚr. iv, 1, 10
extricating, delivering, rescuing, Hit.; Ragh. &c.
taking away (a brand from the Gārhapatya-fire to supply other sacred fires), KātyŚr.
eradication
extermination
the act of destroying
vomiting, bringing up
vomited food
final emancipation, L.
उद्-धरण m. N. of the father of king Śantanu (the author of a commentary on a portion of the Mārkaṇḍeya-purāṇa).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (189,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्धरणं 1 Drawing or taking out, taking off (clothes &c.). --2 Extraction, pulling or tearing out; कंटक˚ Ms. 9. 252; चक्षुषोरुद्धरणं Mit.; so शल्य˚ --3 Extricating, deliverance, rescuing (from danger); दीनोद्धरणोचितस्य R. 2. 25; स बंधुर्यो विपन्नानामापदुद्धरणक्षमः H. 1. 3. --4 Destruction, eradication, extermination, deposition, dethronement; चंद्रगुप्तस्योद्धरणात् Mu. 4. --5 Lifting, raising. --6 Taking a part or share. --7 Taking from the Gārhapatya fire to supply the other sacred fires. --8 Vomiting. --9 Anything vomited. --10 Final emancipation. --11 Acquittance of debt.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0308-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्धरण न० उद् + हृ--भावे--ल्युट् । १ मुक्तौ, २ वमने, ३ ऋण- शुद्धौ, ४ उन्मूलने ५ उत्तारणे । “दिनानि दीनोद्धरणोचि- तस्य” रघुः । “तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिडं ददाम्यम्” वायुपु० । “कण्टकोद्धरणे नित्यमातिष्ठेत् यत्नमुत्तमम्” मनुः । ६ उत्थापने । “प्रतिकर्मोद्धरणसंप्रसङ्गे” कात्या० १, ३, २६ “आहवनीयदक्षिणाग्न्यो र्गार्हपत्यादुद्धरणं कर्त्त- व्यम्” कर्कः । ७ उद्धृत्य हरणे परिवेषणे च । “सव्येन [] वोद्धरणं सामर्थ्यात्” कात्या० ४, १, १०, “उद्धरणं परियेष- णम्” कर्कः । ८ बहिर्निष्काशने । “दिवैव प्रदहनोद्धरणे” कात्या० ०१६, ४, उद्धरणं बहिर्निष्काशनम्” कर्कः । ९ उत्पादने । “आहवनायजागरणे तत एवोद्धरणम्” कात्या० २५, ३, ५, “तत्र वाहवनीयोद्धरणम्” कर्कः । आग्न्युद्धारशब्दे तत्प्रकारः ६३ पृ० उक्तः । कर्मणि ल्युट् । १० वान्तेऽन्नादौ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1177-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्धरणं, क्ली, (उत् + हृ + ल्युट् ।) उद्धारः । वान्ता- न्नम् । उन्मूलनम् । इति मेदिनी ॥ मुक्तिः । इति शब्दरत्नावली ॥ (कण्टकादीनां ऋणादेर्व्वा शो- धनम् । निराकरणम् । उत्तोलनम् । यथा, -- “यत्नवानपि तु श्रीमाल्लाङ्गूलोद्धरणोद्धरः” । इति महाभारते । “कण्टकोद्धरणैर्नित्यमातिष्ठेत् यत्नमुत्तमम्” ॥ इति मनुः ॥ ९ । २५२ । व्यसनादिभ्यो विमोचनम् । “सप्त व्यतीयुस्त्रिगुणानि तस्य [] दिनानि दीनोद्धरणोचितस्य” ॥ इति रघुः । २ । २५ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-241-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उद्धरण" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें