🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:02:10 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उन्माद
unmāda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उन्माद सं॰ पुं॰ [सं॰ उद्+मद्, 'चितविश्रयी'] [वि॰ उन्मादक, उन्मादी]
१. पागलपन । बावलापन । विक्षिप्तता । चित्त—विभ्रम । वह रोग जिसमें मन और बुद्धि का कार्यक्रम बिगड़ जाता है । विशेष— वैद्यक के रनुसार भाँग, धतूरा आदि मदक द्रव्यों तथा प्रकृतिविरुद्ध पदार्थों के सेवन तथा भय, हर्ष शोक, आदि की अधिकता से मन वातादि दोषयुक्त हो जाता है और उसकी धारण शक्ति जाती रहती है । बुद्धि ठिकाने न रहना, शरीर का बल घटना, दृष्टि स्थिर न रहना आदि उन्माद के पूर्वरूप कहे गए हैं । उन्माद के छह मुख्य भेद माने गए हैं—वातो—न्माद, पित्तोन्माद, सन्निपातोन्माद, शोकोन्माद और विषोन्माद ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उन्-माद mfn. mad, insane, extravagant, BhP.
उन्-माद m. insanity, madness
mania (as illness)
intoxication, MBh.; Suśr.; Sāh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (194,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उन्माद a. 1 Mad, insane. --2 Extravagant. --दः 1 Madness, insanity; अहो उन्मादः U. 3; Māl. 9. --2 Intense passion, intoxication or extravagance of love; Māl. 3, 2. 11; वीररभसेन्मादः Mv. 2. 22 rapturous joy. --3 Lunacy, mania (considered as a disease of the mind); मदयंत्युद्धता दोषा यस्मादुन्मार्गमाश्रिताः । मानसोऽयमतो व्याधिरुन्माद इति कीर्तितः ॥ Suśr. --4 (In Rhet.) Madness considered as one of the 33 subordinate feelings; चित्तसंमोह उन्मादः कामशोकभयादिभिः S. D. 3; or according to R. G. विप्रलंभमहापत्तिपरमानंदादिजन्माऽ न्यस्मिन्नन्यावभास उन्मादः. --5 Bloom; उन्मादं वीक्ष्य पद्मानां S. D. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0314-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उन्माद पु० उद् + मद--अधारे घञ् । रोगभेदे स च सुश्रुते दर्शितो यथा “अथात उन्मादप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ मदय- न्त्युद्धता दोषा यस्मादुन्मार्गमाश्रिताः । मानसोऽयमतो व्याधिरुन्माद इति कीर्त्तितः ॥ एकैकशः समस्तैश्च दोषैर- त्यर्थमूर्च्छितैः । मानसेन च दुःखेन स पञ्चविध उच्यते ॥ विषाद्भवति षष्ठश्च यथास्वन्तत्र भेषजम् । स चाप्रवृद्धस्तरुणो मदसंज्ञां बिभर्त्ति च ॥ मोहोद्वेगौ स्वनः श्रोत्रे मात्राणाम- पकर्षणम् । अत्युत्साहोऽरुचिश्चान्ने स्वप्ने कलुषभोजनम् ॥ वायुनोन्मथनञ्चापि भ्रमश्च क्रमतस्तथा । यस्य स्यादचिरे- णैवमुन्मादं सोऽधिगच्छति ॥ रूक्षच्छविः परुषवाक् धमनी ततोवा श्वासातुरः कृशतनुः स्फुरिताङ्गसन्धिः । आस्फोट- यन् पठति गायति नृत्यशीलो विक्रोशति भ्रमति चाप्य- निलप्रकोपात् ॥ तृट्स्वेददाहबहुलो बहुभुग्विनिद्र श्छायाहिमानिलजलान्तविहारसेवी । तीक्ष्णो हि माम्बु निचयेऽपि स वह्निशङ्को पित्ताद्दिवा नभसि षश्यति तारकाश्च ॥ छर्द्यग्निसादसदनारुचिकासयुक्तो योषिद्वि- विक्तरतिरल्पमतिप्रचारः । निद्रापरोऽल्पकथनोऽल्पभुगुष्ण- सेवी रात्रौ भृशं भवति चापि कफप्रकोपात् ॥ सर्व्वात्मके त्रिभिरपि व्यतिमिश्रितानि रूपाणि वातकफपित्तकृतानि विद्यात् । सम्पूर्णलक्षणमसाध्यमुदाहरन्ति सर्व्वात्मकं क्वचिदपि प्रवदन्ति साध्यम् ॥ चौरैर्नरेन्द्रपुरुषैररिभिस्तथान्यै र्वित्रासितस्य धनबान्धवसंक्षयाद्वा । गाढं क्षते मनसि च प्रियया रिरंसोर्जायेत चोत्कटतरो मनसो विकारः ॥ चित्रं स जल्पति मनोऽनुगतं विसंज्ञो गायत्यथो हसति रोदिति चापि मूढः । रक्तेक्षणो हतबलेन्द्रियभाः सुदीनः श्यावाननो विषकृतेन भवेत् परासुः ॥ स्निग्धं स्विन्नन्त् मनुजमुन्मादार्त्तं विबोधयेत्” । एतद्व्याख्याच्छलेन तत्रत्यविभागादि चोक्तं भावप्रकाशे “तत्र उन्मादस्य निरुक्ति- माह । “मदयन्त्युद्धता इत्यादि” सुश्रुतवाक्यम् यस्माद्धेतो- रुद्धताः प्रवृद्धा दोषा उन्मार्गमास्थिताः मदयन्ति चित्तं विक्षिपन्त्यस्मिन् । अतोऽयमुन्माद इति कीर्त्तितः । स उन्मादः मानसोव्याधिः मनोवैकृत्यकरणात् । तस्यैवावस्थाभेदेन लक्षणान्तरमाह । “स चाप्रवृद्धस्तरुणैत्यादि” सुश्रु० “उन्मादस्य विप्रकृष्टनिदानमाह । “विरुद्धदुष्टाशुचिभोजना- नि प्रधर्षणं देवगुरुद्विजानाम् । उन्मादहेतुर्भयहर्षपूर्वो मनोऽमिघातो विषमाश्च चेष्टाः” । दुष्टं धत्तूरवीजादिस- हितम् । अशुचि रजखलादिस्पृष्टम् । प्रधर्षणमभिभवः । [] विषमाश्च चेष्टाः बलवद्विग्रहादयः । सन्निकृष्टं निदानमाह । “एकैकशः इत्यादि” सुश्रु० तस्य सम्म्राप्तिमाह । “तैरल्पसत्वस्य मलाः प्रदुष्टा बुद्धेर्निवासं हृदयं प्रदूष्य । स्रोतांस्वधिष्ठाय मनोवहानि प्रमोहयन्त्याशु नरस्य चेतः” । अल्पसत्वस्य अल्पसत्वगुणस्य । मलाः वातादयः । बुद्धेर्निवासं हृ- दयं प्रदूष्येति । एतेनाश्रयस्य दुष्ट्या तदाश्रिताया बुद्धे रपि दुष्टिरक्ता । मनोवहानि स्रोतांसि हृदयश्रितानि दश एतानि विशेषतो बोद्धव्यानि । यतश्चरकेण सक- लशरीरस्रोतांस्येव मनोधिष्ठानत्वेनोक्तानि । प्रमोहयन्ति विकृतं कुर्वन्ति । उन्मादस्य सामान्यं रूपमाह । “धीवि- म्नमः सत्वपरिप्लवश्च पर्याकुला दृष्टिरधीरता च । अ- बद्धवाक्चं हृदयञ्च शून्यं सामान्यमुन्मादगदस्य लिङ्गम्” । धीविभ्रमः शुक्तिकायां रजतज्ञानम् । सत्वपरिप्लवः सत्वं मनस्तस्य चाञ्चल्यम् । अबद्धवाक्त्वम् असम्बद्धभाषित्वम् । शूव्यं स्मृतिशून्यम् । वातिकोन्मादस्य निदानपूर्विकां सम्प्रा प्तिमाह । “रूक्षाल्पशीतान्नविरेकधातुक्षयोपवासैरनि- लोऽतिवृद्धः । चिन्तातिदुष्टं हृदयं प्रदूष्य बुद्धिं स्मृतिं वाप्
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उन्माद" आता है (13)
चित्तविप्लव उन्मादजनून पागलपन । सनक । उन्माद । खब्तजुनून पागलपन । सनक । झक । उन्मादउन्मद पागल करनेवाला । उन्मत्त बनानेवालाप्रैष क्लेश । कष्ट । दुःखप्रामाद्य अड़ूसास्नेहवस्ति वैद्यक के अनुसार दो प्रकार की वस्ति या पिचकारी देने की क्रियाओं में से…चित्तविभ्रम भ्राति । भ्रम । भौचक्कापनसम्माद नशा । मदविरेच्य विरेचन के योग्य । जो दस्तावर दवा देने के योग्य़ हो । विशेष—वैद्यक के ग्…शोर जोर की आवाज । हल्ला । गुल गपाड़ा । कोलाहलपागलपन वह भीषण मानसिक रोग जिससे मनुष्य की बुद्धि और इच्छाशक्ति आदि में अनेक प…पानीयकल्याण वैद्यक में त्रिफला, एलुआ, हलदी, अनंतमूल, मजीठ, नागकेसर लालचंदन आदि अने…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें