🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:36:35 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उन्मेष
unmeṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उन्मेष संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ उन्मिषित]
१. खुलना (आँख का) ।
२. विकास । खिलना । उ॰—समस्त चराचर में सामान्य हृदय की अनूभूति का जैसा तीव्र और पूर्ण उन्मेष करुणा में होता है वैसा किसी और भाव में नहीं ।—चिंतामणि, भाग २, पृ॰ ५७ ।
३. थोड़ा प्रकाश । थोड़ी रोशनी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उन्-मेष m. the act of opening the eyes, looking at
winking, twinkling or upward motion of the eyelids, R.; MBh.
flashing, Megh. 84
blowing or blossoming (of a flower), Kum.
coming forth, becoming visible, appearing, Śāntiś.; Prab.; Bhartṛ. &c.
उन्-मेष &c. See col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (194,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उन्मेषः, --षणं 1 Opening (of the eyes), winking, twinkling (of eyes); प्रत्यग्रोन्मेषजिह्मा Mu. 3. 21. --2 Blowing, opening, expansion; उन्मेषं यो मम न सहते जातिवैरी निशायां K. P. 10; दीर्घिकाकमलोन्मेषः Ku. 2. 33. --3 Light, flash, brilliancy; सतां प्रज्ञोन्मेषः Bh. 2. 114 light or flash; विद्युदुन्मेषदृष्टिं Me. 81. --4 Awakening, rising, becoming visible, manifestation; ज्ञान˚ Śānti. 3. 13.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0314-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उन्मेष पु० उद् + मिष--घञ् । १ चक्षुरादेरुन्मीलने, किञ्चित्प्रका- शे च । “स्वकिरणपरिवेषोन्मेषशून्याः प्रदीपाः” रघुः । “दीर्घिकाकमलोन्मेषोयावन्मात्रेण साध्यते” कुमा० “वि- द्युदुन्मेषदृष्टिम” मेघ० । भावे ल्युट् । उन्मेषणमप्यत्र न० “मन्मथोन्मेषणातिविस्तीर्णा शोभैव कान्तिः” सा० द० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1196,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उन्मेषं, क्ली, (उत् + मिष् + घञ् ।) चक्षुरुन्मीलनम् । इति हेमचन्द्रः ॥ चक्षु मेला इति भाषा । (“खद्योतालीविलसितनिभां विद्युदुन्मेषदृष्टिम्” । इति मेघदूते उत्तरमेघे २० । स्फुरणम् ॥ यथा, “स्वकिरणपरिवेशोन्मेषशून्याः प्रदीपाः” ॥ इति रघुः । ५ । ७४ ॥ विकाशः २ । प्रस्फोटनम् । यथा, -- “दीर्घिकाकमलोन्मेषो यावन्मात्रेण साध्यते” । इति कुमारे । २ । ३३ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-250-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें