🕉️ 23 November 2026, Monday · 02:55:48 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपजीव्य
upajīvya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपजीव्य १ वि॰ [सं॰]
१. जीविका या रोजी देनेवाला ।
२. संरक्षण देनेवाला [को॰] ।
उपजीव्य १ संज्ञा पुं॰
१. आश्रयदाता । संरक्षक ।
२. आवश्यक वस्तुएँ प्राप्त करने का साधन ।
३. आश्रम । आधार [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. उप-जीव्य mfn. that by which one lives, affording or serving for a livelihood, MBh.; Yājñ. &c.
that on which one depends or rests, Daś.; Sāh.
2. उप-जीव्य ind.p. having lived upon
depending on, because of (with acc.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (198,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपजीव्य pot. p. 1 Affording a livelihood; Y. 2. 227. --2 Giving patronage, patronizing (as a king &c.). --3 (fig.) Supplying materials for writing, that from which one derives his materials; सर्वेषां कविमुख्यानामुपजीव्यो भविष्यति Mb. --व्यः 1 A patron. --2 A source or authority (from which one derives his materials); इत्यलमुपजीव्यानां मान्यानां व्याख्यानेषु कटाक्षनिक्षेपेण S. D. 2. --व्यं A means of subsistence.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0320-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपजीव्य त्रि० उप + जीव--ण्यत् । १ आश्रये । २ ज्ञान- सत्तावृत्त्याद्यर्थम् अवलम्बनीये “अलमुपजीव्यानां मान्यानांवाक्ये कटाक्षनिक्षेपेण” सा० द० । “उपजीव्यद्रु- माणाञ्च विंशतेर्द्विगुणीदमः” या० स्मृ० । “उपजीव्यबा धापत्तेः” शब्दचि० । उपजीव्यत्वञ्च स्वसत्ताप्रयोजकत्वम् स्व ज्ञानप्रयोजकत्वञ्च । उपजीव्योपजीवकभावश्च ज्ञानसत्त्वयोः प्रयोज्यप्रयोजकभावः । यथा एकस्यान्यसत्ताप्रयोजकत्वम- परस्य च तत्प्रयोज्यसत्ताकत्वम् । एवम् अन्यज्ञान- प्रयोजकत्वम् अत्याधीनज्ञानविषयत्वं च यथायथं प्रयो- गानुसारे बोध्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1207,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬