🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:57:14 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपनाह
upanāha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
और तार बाँधने का स्थान 'उपनाह' कहलाता है (1.7.8)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपनाह संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सितार की खूँटी जिसमें तार बँधे रहते हैं ।
२. फोड़े या घाव पर लगाने का लेप । मरहम ।
३. आँख का एक रोग । बिलनी । गुहांजनी ।
४. गठरी । बंडल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-नाह अस्, m. a bundle, AV. ix, 4, 5; TS.
a plaster, unguent (applied to a wound or sore)
a cover, poultice, Suśr.
inflammation of the ciliary glands, stye, Suśr.
the tie of a lute (the lower part of the tail-piece where the wires are fixed), L.
continual enmity, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (200,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपनाहः 1 A bundle. --2 An unguent applied to a wound or sore; शोफयोरुपनाहं कुर्यात् Suśr. --3 The tie of a lute, a peg to which the strings of a lyre are attached and by which they are tightened. --4 Inflammation of the ciliary glands, stye.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0323-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपनाह पु० उप + नह--घञ् । १ वीणायास्तन्त्रीबन्धनस्थाने, १ व्रणाद्युपशमार्थं लेपनद्रव्ये च । “आदौ विम्लापनं कुर्य्यात् द्वितीयमवसेचनम् । तृतीयमुपनाहञ्च चतुर्थीं पाटनक्रि- याम्” “शीफयोरु पनाहन्तु कुर्य्यादामविदग्धयोः” “ति- लोपनाहं कुर्य्याच्च सर्वदा वातरोगिणाम्” “शाल्वणमुप- नाहार्थे बलातैलमनुवासनार्थे” इति च सुश्रुतः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1221,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपनाहः, पुं, (उपनह्यतेऽस्मिन् । उप + नह + घञ् ।) वीणादितन्त्रबन्धनस्थानम् । तत्पर्य्यायः । निबन्धनम् २ । इत्यमरः ॥ व्रणालेपपिण्डः । इति मेदिनी ॥ प्रलेप इति भाषा । (यथाह सुश्रुतः । “आदौ विम्लापनं कुर्य्यात् द्वितीयमवसेचनम् । तृतीयमुपनाहञ्च चतुर्थीं पाटनक्रियाम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-256-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपनाह" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें