🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:30:53 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपप्लव
upaplava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपप्लव संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ उपप्लवित, उपप्लवी, उपप्लव्य] [उपप्लुत]
१. बाढ़ ।
२. उत्पात । हलचल । हंगामा । बलवा ।
३. कोई प्राकृतिक घटना जैसे ग्रहण, भूकंप, आदि ।
४. आँधी । तूफान ।
५. भय । खतरा ।
६. विघ्न । बाधा
७. राहु ।
८. शिव (को॰) ।
९. संदेह । विचिकित्सा (बौद्ध) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-प्लव m. affliction, visitation, invasion, inundation
any public calamity, unlucky accident, misfortune, disturbance
a portent or natural phenomenon (as an eclipse &c.), MBh.; Suśr.; Vikr.; Kum.; Kathās. &c.
N. of Rāhu (who is supposed to cause eclipses), L.
N. of Śiva, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (202,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपप्लवः 1 Misfortune, evil, calamity, distress, adversity; अथ मदनवधूरुपप्लवांतं… परिपालयांबभूव Ku. 4. 46; जीवन्पुनः शश्वदुपप्लवेभ्यः प्रजाः पासि R. 2. 48; K. 32, 54. --2 (a) An unlucky accident, injury, trouble; कच्चिन्न वाय्वादिरुपप्लवो वः R. 5. 6; Me. 17. [] (b) An obstacle, impediment; Ki. 11. 20. --3 Oppression, harassing, troubling; उपप्लवाय लोकानां धूमकेतुरिवोत्थितः Ku. 2. 32. --4 Danger, fear; see उपप्लविन् below. --5 Agitation, perturbation; इंद्रिय˚ K. 146. --6 A portent or natural phenomenon foreboding evil. --7 Particularly, an eclipse of the sun or moon; चंद्रमिवोपप्लवान्मुक्तं V. 1. 11. --8 N. of Rāhu, the ascending node; केतूपप्लवभौममंदगतयः षष्ठे तृतीये शुभाः --9 Anarchy. --10 N. of Śiva. --11 Doubt, scepticism (with Buddhists).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0326-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपप्लव पु० उप + प्लु--अप् । गगनादुल्कापातादिरूपे १ उपद्रवे, “उपपप्लवाय लोकानां धूमकेतुरिवोत्थितः” कुमा० । “कृद- भिहित” इत्याद्युक्तेः २ उत्पातसूचके वाय्वादौ “त्वामा- सारप्रशमितवनोपप्लवं साधु मूर्द्ध्ना” मेघ० । “कच्चिन्न वाय्वादिरुपप्लवोवः” रघुः ३ मये “नृपा इवोपप्लविनः परेभ्यः” रघुः “उपप्लविनो भयवन्तः” मल्लि० । ४ विघ्ने “जीवन् पुनः शश्वदुपप्लवेभ्यः” रघुः । उपप्लवेभ्यः विघ्नेभ्यः” मल्लि० । ५ औपसर्गिकात्यन्तमरकपीडने ६ राजविप्लवे “दुर्भिक्षे चाप्युपप्लवे” कूर्म्मपु० । “उपप्लवे राजविप्लवे औपसर्गिकात्यन्तमरकपीडने” शु० त० रघु० । ७ उपरोधे वेष्टने “अमेघोपप्लवे यश्च शक्रचापतडिद्गुणान्” सुश्रु० । ८ चन्द्रसूर्य्ययोर्ग्रहणे “उपप्लवे चन्द्रमसोरवेश्च” स्मृतिः । ९ विपत्तौ “अथ मदनबधूरुपप्लवान्तम्” कुमा० । १० स- मीपे प्लवने गतौ च । “तद्भीममुत्सार्य्यजनं युद्धमासीदुप- प्लवे ०भा० स० २२ अ० । “कल्पनापोढमभ्रान्तं प्रत्यक्षं निर्विकल्पकम् । विकल्पो वस्तुनिर्भासादसंवादादुपप्लवः इति बौद्धमतसिद्धे ११ विकल्पे स च संसारिणां सविकल्प- ज्ञानमात्रेऽस्ति ईश्वरज्ञानं तु निरुपप्लवम् । उपप्लवति लोकानुपद्रवति उप--प्लु--कर्त्तरि अच् । १२ राहौ मेदि० । “केतूपप्लवभौममन्दगतयः षष्ठे तृतीये शुभाः” ज्यो० त० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1232,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपप्लवः, पुं, (उप + प्लु + अप् ।) राहुग्रहः । वि- प्लवः । उत्पातः । इति मेदिनी ॥ (“उपप्लवाय लोकानां धूमकेतुरिवोत्थितः” ।) इति कुमारे । २ । ३२ ।) ग्रहणम् । यथा “उप- प्लवे चन्द्रमसो रवेश्च” । इति स्मृतिः ॥ (उत्पात- सूचकोऽनिलादिः । यथा, “कच्चिन्न वाय्वादिरुप- प्लवो वः” । इति रघः । ५ । ६ । भीतिः । “नृपा- इवोपप्लविनः परेभ्यः” । इति रघुः । १३ । ७ । “उपप्लविनो भयवन्तः” । इति मल्लिनाथः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-258-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें