🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:24:14 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपरस
uparasa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपरस संज्ञा पुं॰ [सं॰] वैद्यक में पारे के समान गुण करनेवाले पदार्थ । विशेष—गंधक, ईंगुर, अभ्रक, मैनसिल, सुर्मा, तूतिया, लाजवर्द, पत्थर, चुंबक, पत्थर, फिटकरी, शंख, खड़िया, मिट्टी, गेरू, मुल्तानी मिट्टी, कौड़ी, कसीम और बालू इत्यादि उपरस कहलाते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-रस m. a secondary mineral (as red chalk, bitumen &c.), Bhpr.
a secondary feeling or passion, L.
a secondary flavour, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (205,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपरसः 1 A secondary mineral. --2 A secondary passion or feeling. --3 A subordinate flavour.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0328-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपरस पु० उपमितीरसेन अवा० त० । पारदतुल्येषुगन्धकादिषु । [] “गन्धोहिङ्गलमभ्रतालकशिलास्रोतोञ्जनं टङ्कणं राजाव- र्त्तकचुम्बकौ स्फटिकः शङ्खः खटी गैरिकम् । कासीसं रसकं कपर्द्दसिकताबोलाश्च कङ्कुष्ठक सौराष्ट्री च मता अमी उपरसाः सूतस्य किञ्चिद्गुणैः” भा० प्र० । अथैषां शोधनविधिः “सूर्य्यावर्त्तो वज्रकन्दः कदली देवदालि- का । शिग्रुः कोषातकी बन्ध्या काकमाची च बाणुकम् । एषामेकरसेनैव त्रिक्षारैलंवणैः सह । भावयेदम्लवर्गैश्च दिनमेकं प्रयत्नतः । ततः पचेच्च तद्द्रावैर्दौलायन्त्रे दिनं सुधीः । एवं शुद्ध्यन्ति ते सर्वे प्रोक्ता उपरसा हि ये” । विशेषश्च । “कङ्कुष्ठं गैरिकं शङ्खः कासीसं टङ्कणं तथा । नीलाञ्जनं शुक्तिभेदाः क्षुल्लका सवराटिकाः । ज- म्बीरवारिणा स्विन्नाः क्षालिताः कोष्णवारिणा । नित्य- मायान्त्यमी योज्याभिषग्भिर्योगसिद्धये” भावप्रकाशः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1285-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपरसः, पुं, (उपमितं रसेन ।) उपधातुः । तद्यथा । [] खेचरम् । अञ्जनम् । कङ्कुष्टम् । गन्धारी । गैरिकम् । क्षितिनागः । शैलेयं । इति राजनिर्घण्टः ॥ “गन्धो हिङ्गुलमभ्रतालकशिलाः स्रोतोऽञ्जनण्ट- ङ्गणम्, राजावर्त्तकचुम्बकौ स्फटिकया शङ्खः खटी गैरिकम् । कासीसं रसकङ्कपर्द्दसिकता वोलाश्च कङ्कुष्ठकम्, सौराष्ट्री च मता अमी उपरसा सूतस्य किञ्चिद्गणैः” ॥ इति भावप्रकाशस्य पर्ब्बखण्डे प्रथमभागे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-259-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें