🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:48:16 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपशम
upaśama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपशम संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वासनाओं को दबाना । इंद्रियनिग्रह । निवृत्ति । शंति । उ॰— राम भलाई आपनी भल कियो न काकी । चितवत भाजन कर लियो उपशम समता को ।— तुलसी (शब्द॰) ।
२. निवारण का उपाय । इलाज । चारा । उ॰—कामानल को ताप यह हिय जारैगा तोहि । वृथा जरो, उपशम कछू मूझत नाहीँ मोहिं । —रत्नावली (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-शम m. the becoming quiet, assuagement, alleviation, stopping, cessation, relaxation, intermission, MāṇḍUp.; Prab.; Pañcat. &c.
tranquillity of mind, calmness, patience, MBh. iii; Bhartṛ.; Śāntiś.
(in astron.) N. of the twentieth Muhūrta.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (207,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपशमः 1 Becoming quiet, assuagement, pacification; कुतोऽस्या उपशमः Ve. 3; मन्युर्दुःसह एष यात्युपशमं नो सांत्ववादैः स्फुटं Amaru. 5; cessation, stopping, extinction. --2 Relaxation, intermission. --3 Tranquility, calmness, patience; ज्ञानस्योपशमः Bh. 2. 82. --4 Control or restraint of the senses.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0331-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपशम पु० उप + शम--घञ् अवृद्धिः । १ इन्द्रियाणां निग्रहे २ तृष्णानाशे, ३ रोगोपद्रवशान्तौ च । “तेषां पैत्तिका- नां व्याधीनामुपशमोहेमन्ते, श्लैष्मिकाणां, निदाघे वाति- कानां घनात्यये स्वभावत एव त एते सञ्चयप्रकोपोप शमाः” “तत्कालमेव क्षतोष्मणः प्रसृतस्योपशमार्थम्” इति च सुश्रु० । ४ निवृत्तौ “जगत्युपशमं याते नष्टयज्ञोत्- सवाकुले” भा० व० २० अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1331,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपशमः, पुं, (उप + शम् + घञ् ।) शमता । तत्प- र्य्यायः । शमः २ शान्तिः ३ शमथः ४ तृष्णाक्षयः ५ । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, महाभारते १ । [] पौष्योपास्याने । ३ । १२० । “न हि मे मन्युरद्यापि उपशमं गच्छति” । तथा प्रबोधचन्द्रोदये । ५ । १५ । “तथायमपि कृतकर्त्तव्यः संप्रति परमा- मुपशमनिष्ठां प्राप्तः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-261-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपशम" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें