🕉️ 23 November 2026, Monday · 02:17:32 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपसृष्ट
upasṛṣṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपसृष्ट वि॰ [सं॰]
१. लिया हुया । प्राप्त
२. प्रेत, भूत आदि दुष्ट आत्माओं द्वारा पराभूत या अधिकृत ।
३. ग्रहण किया हुआ । ग्रस्त [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-सृष्ट mfn. let loose towards
sent or thrown off, BhP. i, 12, 1
admitted (as the calf to its mother; also applied to the milk at the time of the calf's sucking), TBr. ii, 1, 7, 1; KātyŚr.
increased
furnished with, ŚāṅkhŚr.
furnished with an Upasarga or preposition (e.g. √ दा with आ is said to be उपसृष्ट), Pāṇ. i, 4, 38; Nir.; APrāt. &c.
visited, afflicted, burdened with, plagued, R.; Suśr.; BhP. &c.
obscured (by Rāhu, as the sun), eclipsed, MBh.; Mn. iv, 37
possessed (by a god or demon), Yājñ. i, 271; R.
उप-सृष्ट n. coition, sexual intercourse, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (210,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपसृष्ट p. p. 1 Joined, connected with, accompanied by. --2 Seized or possessed by (a demon or evil spirit). उपसृष्टा इव क्षुद्राधिष्ठितभवनाः K. 107. --3 Troubled, affected, injured; रोगोपसृष्टतनुदुर्वसतिं मुमुक्षुः R. 8. 94; K. 289. --4 Eclipsed. --5 Furnished with an उपसर्ग (as a root); क्रुधद्रुहोरुपसृष्टयोः कर्म P. I. 4. 38. --ष्टः The sun or [] moon when eclipsed. --ष्टं Sexual union.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0333-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपसृष्ट न० उप + सृज--क्त । १ मैथुने । २ व्याकरणोक्ते प्राद्यु पसर्गयुक्ते, “क्रुधद्रुहोरुपसृष्टयोः” पा० । ३ विसृष्टे ४ उपद्रुते च त्रि० । ५ ग्रहोपरक्ते चन्द्रेऽर्के पु० “नेक्षेतोद्य- न्तमादित्यं नास्तं यान्तं कदाचन । नोपसृष्टं न वारिस्थं न मध्यं नमसोगतम्” मनुः ६ कामुके “उपसृष्टा इव क्षुद्राधिष्टितभवना” काद० । ७ व्याप्ते च रोगोपसृष्टत- नुदुर्वसतिं मुमुक्षुः” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1338,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपसृष्टं, क्ली, (उपसृज्यते स्म इति । उप + सृज् + क्त ।) मैथुनम् । इति त्रिकाण्डशेषः । उपसर्गग्रस्ते त्रि । तथा च याज्ञवल्क्यः । “तेनोपसृष्टो लभते न राज्यं राजनन्दनः” ॥ (ग्रहोपग्रस्तश्चन्द्रादिः । यथा मनुः, “नेक्षेतोद्यन्तमादित्यं नास्तं यान्तं कदाचन । नोपसृष्टं न वारिस्थं न मध्यं नभसोगतम्” ॥ व्याप्तम् । यथा, रघुः “रोगोपसृष्टतनुदुर्वसतिं मुमुक्षुः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-261-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "उपसृष्ट" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬