🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:38:18 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपांजन
upāṃjana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपांजन संज्ञा पुं॰ [सं॰ उपाञ्जन]
१. गोबर से धरती को लीपना ।
२. चूने से सफेदी करना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपाञ्जन n. the act of anointing, smearing, KātyŚr.
besmearing (the ground with cow-dung &c. for purification), Mn. v, 105, &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (213,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपांजनं Anointing, plastering the ground with cow-dung, chunam &c.; Ms. 5. 105, 122, 124; ( मठादेः सुधागोमयादिना संमार्जनानुलेपनं Medhātithi).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0336-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपाञ्जन न० उप + अन्ज--ल्युट् । १ लेपने “मर्ज्जनोपाञ्ज- नैर्वेश्म पुन पाकेन मृण्मयम्” मनु २ गोमयादिनानु- लेपने च “सम्मार्जनोपाञ्जनेन सेकेनोल्ले खनेन च । गवाञ्च परिवासेन भूमिः शुध्यति पञ्चभि” “ज्ञानं तपोऽग्निरा- हारो मृण्मनो वार्य्युपाञ्जनम् । वायुश्च कर्मकालौ च शुद्धेः कर्त्तणि देहिनाम्” मनुः उपाञ्जनमनुलेपनम्” कुल्लू० । आधारे ल्युट् । ३ अञ्जनाधारे हस्तादौ च । “चतुर्द्धैक आहवनीयस्योपयमनीष्वाग्नीध्रीयस्याक्षोपाञ्जने च” कात्या० ८, ६, ३४, तृतीयं चतुर्भागमक्षोपाञ्जने अक्ष- धुरावनक्तात्यञ्जनार्थाज्यशेषे पत्नीपाणावित्यर्थः” कर्कः । अक्षधुराञ्जनप्रकारस्तत्रैव “दक्षिणया द्वाराऽऽनीता पत्नी पाणिभ्यां शेषं प्रतिगृह्याऽक्षधुरावनक्ति “पराग् देवश्रुति- रिति” “प्रतिप्रस्थात्रा समानीता पत्नी होमशेषेणाज्ये- नाक्षस्थाज्यस्रवभागावपमृज्यादिति सूत्रार्थः” वेददी० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1347,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬