🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:30:03 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपांत
upāṃta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपांत १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ उपान्त] [वि॰ उपांत्य]
१. अंत के समीप का भाग ।
२. प्रांत भाग । आसपास का हिस्सा ।
३. छोर । किनारा ।
उपांत २ वि॰ अंतिम के पासवाला । अंतवाले से एक पहला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपान्त mfn. near to the end, last but one
उपान्त (अम्), n. proximity to the end or edge or margin
border, edge, TS. vi; Ragh.; Pañcat.; Kir. &c.
the last place but one, VarBṛS.
immediate or close proximity, nearness, Kathās.; Rājat.; Megh. &c.
उपान्त n. the last letter but one, L.
the corner of the eye, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (213,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपांत a. Near to the end, last but one. --तः 1 Border, edge, margin, skirt, point (of anything); उपांतयोर्निष्कुषितं विहगैंः R. 7. 50 Ku. 3. 69, 7. 32; Amaru. 23; U. 1. 26; वल्कल˚ K. 136. --2 The corner or angle of the eye; विलोचने तिर्यगुपांतलोहिते Ku. 5. 74; नयनोपांतविलोकितं च यत् 4. 23; R. 3. 26. --3 Immediate proximity, vicinity; तयोरुपांतस्थितसिद्धसैनिकं R. 3. 57, 7. 24, 16. 21; Me. 24. --4 Side or slope (नितंब); Me. 18. --5 The last letter but one.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0337-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपान्त पु० उपमितमन्तेन अवा० स० । १ निकटे, २ प्रान्ते च । “दिशामुपान्तेषु ससर्ज दृष्टिम्” “नयनोपान्तवि- लोकितञ्च यत्” “उपान्तभागेषु च रोचनाङ्कः” कुमा० । “मेरोरुपान्तेष्वपि वर्त्तमानः” “उपान्तवानीरगृहाणि दृष्ट्वा” रघुः । शय्योपान्तनिविष्टसस्मितमुखी” सा० द० “ति- रोहितोपान्तनभोदिगन्तरा” किरा० । अन्तश्च सीमाभेदः स च दैशिकः कालिकः बुद्धिकल्पितश्च । “उपान्त्यतो निवर्त्तेत” वृ० र० । अन्तस्य समीपम् अव्ययी० । ३ अन्त- समीपे अव्य० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1355,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपान्तः, त्रि, (उपगतोऽन्तात् ।) निकटम् । इति हेमचन्द्रः ॥ (“दिशामुपान्तेषु ससर्ज दृष्टिम्” । इति कुमारे ३ । ६९ । “उपान्तवानीरग्टहाणि दृष्ट्वा” । इति रघुः १६ । २१ । “शय्योपान्तनिविष्ट- सस्मितमुखी” । इति साहित्यदर्पणे ३ य परि- च्छेदे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-263-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें