🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:30:44 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपाख्यान
upākhyāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपाख्यान संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पुरानी कथा । पुराना वृत्तांत ।
२. किसी कथा के अतर्गत कोई ओर कथा
३. वृत्तांत । हाल ।
४. दूसरे से सुनी गई कथा य आख्यायिका को कहना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. उपा-ख्यान n. account, relation, repetition of an event, BhP.
2. उपाख्यान n. (fr. आ-ख्यान with उप), a subordinate tale or story, an episode, MBh.; Hit. &c. (cf. नलोपा˚.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (212,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपाख्यानं, --नकं 1 A short tale or narrative, an episode; उपाख्यानैर्विना तावत् भारतं प्रोच्यते बुधैः Mb. --2 Repetition of a story already heard from others.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0336-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपाख्यान न० उप + आ + ख्या--ल्युट् । १ पूर्व्ववृत्तकथने “रामोपाख्यानमत्रैवेति” भा० आ० १ अ० । एवं नलोपा- ख्यानाम्बोपाख्यानानि बहून्युपाख्यनानि तत्र सन्ति । “चतुर्विंशतिसाहस्रीं चक्रे भारतसंहिताम् । उपाख्यानै- र्विना तावत् भारतं प्रोच्यते बधैः” भा० आ० १ अ० । २ विशेषकथने । “सर्व्वाख्यानं श्रुतं ब्रह्मन् अतीव परमा- द्भुतम् । अधुना श्रोतुमिच्छामि दुर्गोपाख्यानमद्भ तम्” “शृणु नारद वक्ष्यामि स्वधीपाख्यानमद्भुतम्” इति च ब्रह्मवै० । तत्र साध कन् । उपाख्यानक तत्प्रति- पादके ग्रन्थभेदे स्वार्थे कन् । कथनमात्रे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1347,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपाख्यानं, क्ली, (उप + आ + ख्या + ल्यट् ।) पूर्व्व- वृत्तान्तकथनम् । आख्यानम् । वर्णनम् । विशेष- कथनम् । यथा, -- “सर्व्वाख्यानं श्रुतं ब्रह्मन् अतीवपरमाद्भुतम् । अधुना श्रोतुमिच्छामि दुर्गोपाख्यानमुत्तमम्” ॥ इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे ४४ अध्यायः ॥ “शृणु नारद वक्ष्यामि स्वधोपाख्यानमुत्तमम्” । इति च तत्रैव ३८ अध्यायः ॥ (“चतुर्विंशतिसाहस्रीं चक्रे भारतसांहिताम् । उपाख्यानर्विना तावत् भारतं प्रोच्यते बुधैः” ॥ इति महाभारते १ । १ । १०१ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-262-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपाख्यान" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬