🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:55:00 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उलूक
ulūka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उल्लू के नाम (2.5.16) वायसाराति · पेचक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उलूक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. उल्लू ।
२. इंद्र ।
३. दुर्योधन का एक दूत । यह उलूक देश के राजा कितव का पुत्र था और और महा— भारत में कौरवों की ओर था ।
४. उत्तर पर्वत का एक प्राचीन देश जिसका वर्णन महाभारत में आया है ।
५. कणाद मुनि का एक नाम । यौ॰—उलुकदर्शन = कणाद मुनि का वैशेषिक दर्शन ।
उलूक २पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ उल्का] लूक । लौक । उ॰—जोरि जो धरी है बेदरद द्वारे होरी तौन मेरी बिरहाग की उलूकनि लो लाय आव ।—पद्माकर (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उलूक m. (√ वल्, Uṇ. iv, 41), an owl, RV. x, 165, 4; AV. vi, 29, 1; VS.; TS.; MBh.; Mn. &c.
N. of Indra, Vām.
of a Muni (in the VāyuP. enumerated together with Kaṇāda, but perhaps identical with him, as the Vaiśeṣika system is called Aulūkya-darśana in the Sarvad.)
of a Nāga, Suparṇ.
of a king of the Ulūkas
N. of a people, MBh.; Hariv.
उलूक n. a kind of grass (= उलप), L.
उलूक [cf. Lat. ulula; Gk. ὀλ-ολυγ-αία; Old High Germ. ūla; Angl.Sax. ūle; Mod. Germ. Eule; Eng. owl; Fr. hulotte.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (218,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उलूकः 1 An owl; नोलूकोप्यवलोकते यदि दिवा सूर्यस्य किं दूषणं Bh. 2. 93 [] त्यजति मुदमुलूकः प्रीतिमांश्चक्रवाकः Śi. 11. 64. --2 N. of Indra. --3 (pl.) N. of a country and its king who was an ally of the Kurus. --कं N. of the reed Saccharum Cylindricum; see उलप.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0342-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उलूक पु० बल--समवाये ऊक संप्रसारणम् । १ पेचके, जातित्वात् स्त्रियां ङीष् उलूकीसा च ताम्रायाः कन्यायाः श्येन्याः कन्या “षट् सुतास्तु महासत्वास्ताम्रायाः परिकीर्त्तिताः” इत्युपक्रम्य “शुकीशुकानजनयदुलूकीं प्रत्युलूककान्” विष्णुपु० । २ इन्द्रे, कैतव्ये ३ दुर्य्योधनदूतभेदे ४ तृणभेदे । (उलुखड) “त्यजति मुदमुलूकः प्रीतिमांश्चक्रवाकः” माघः “श्वगोधोलूक काकांश्च शूद्रहत्याव्रतं चरेत्” मनुः “यदुलूको वदति मो- घमेतत्” ऋ०१०, १६५, ४, “विविधाश्चैव सम्पीडाः काको- लूकैश्च भक्षणम्” मनुः । अत्र काकोलूकैरित्युक्तेः कालो- लूकमित्यादि विरोधे समाहारैकत्वविधानं प्रायिकमिति गम्यते । “उलूकान् सुषुवे काकी श्येनी श्येनान् व्यसू- यत” भा० आ० ६३ । उलूकनामा दूतश्च युधिष्ठिरादीनां समीपे दुर्य्योधनेन प्रेषितः यथा “आहूयोपह्वरे [] राजन्नुलूकमिदमब्रवीत् । उलूक! गच्छ कैतव्य! पाण्डवान् सहसोमकान्” इत्यादिना भा० उ० ५० १ अ० । उलू- कश्च कैतव्यः कितव्यस्यापत्यम् । तदागमनमधिकृत्यैव उलू- कदूतगमनपर्व उद्योगपर्वान्तर्गतं पर्व्व । ४ देशभेदे । “उलूक- वासिनं राजन् वृहन्तमुपजग्मिवान्” । “उलूकानुत्तरां श्चैव तांश्च राज्ञः समानयत्” भा० स० अ० । अयञ्च देशः “प्रययावुत्तरां तत्माद्दिशं धनदपालिताम्” इत्युपक्रम्य तस्य कीर्त्तनात् धनञ्जयस्य उत्तरदिग्विजय एव तस्य उलूकदेशस्य वर्ण्णनाच्च उत्तरदेशवर्त्तीति गम्यते । ५ तद्देश नृपे च “उत्तरं पर्वतोद्देशं ये ते दुर्गसहा नृपाः । आरोहन्तु विमर्द्दन्तो वज्रप्रतिमगौरवाः । उलूकः कैतवेयश्च” हरिवं० ९९ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1370-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उलूकं, क्ली, (वल + “उलूकादयश्च” । ४ । ४१ । इति उणादिसूत्रेण निपातनात् ऊकः सम्प्रसारणञ्च ।) तृणविशेषः । उलुखड इति भाषा । तत्पर्य्यायः । सूच्यग्रः २ स्थूलकः ३ दर्ष्मः ४ जूर्णाख्यः ५ खरच्छदः ६ उलपः ७ उलुपः ८ । इति रत्नमालादयः ॥
उलूकः, पुं, (उचतीति, उच समवाये, उलूकादय- इति साधु, यद्वा वलते, उलूकादित्वात् वलेः सम्प्र- सारणम् ऊकश्च ।) पेचकपक्षी । इत्यमरः ॥ तत्- पर्य्यायः । तामसः २ घूकः ३ दिवान्धः ४ कौ- शिकः ५ कुशिः ६ नक्तञ्चरः ७ निशाटः ८ का- कारिः ९ घोरदर्शनः १० । इति राजनिर्घण्टः ॥ (“त्यजति मुदमुलूकः प्रीतिमांश्चक्रवाकः” । इति माघे ११ । ६४ । तथा, मनुः ११ । १३१ । “श्वगोधोलूककाकांश्च शूद्रहत्याव्रतञ्चरेत्” ॥) इन्द्रः । (“उलूकाविन्द्रपेचकौ” । इत्युणादिवृत्तिः । ४ । ४१ ।) भारतयोधी । सच शकुनिपुत्त्रः । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, महाभारते । “आहूयोपह्वरे राजन्नुलूकमिदमब्रवीत् । उलूक गच्छ कैतव्य ! पाण्डवान् सहसोमकान्” ॥ विश्वामित्रपुत्त्रः । यथा, भारते १३ । ४ । ५१ । “उलूकोऽथ मुद्गलश्च तथर्षिः सैन्धवायनः” ।) उलूकदेशवासिनि त्रि । यथा, महाभारते २ । २७ । ११ । “उलूकानुत्तरांश्चैव तांश्च राज्ञः समानयत्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-273-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उलूक" आता है (20)
जूर्ण एक प्रकार का तृण । पर्या॰—उलूक । उलपस्थूलक एक प्रकार का तृण । उलप । उलूकवायसाराति वायसारि संज्ञा पुं॰ उल्लु । उलूकसूच्यग्रस्थूलक एक प्रकार का तृण । जूर्णा । उलूक । उलपद्युक उलूक । उल्लूदिवास्वाप उलूक । उल्लूकुधि उल्लू । उलूकमहापक्षी उलूक । उल्लूवायसांतक उलूक । उल्लूदीहंध वह जो दिन में देख न सके । उलूक । उल्लूघुग्घू उल्लू नाम की चिड़िया । उलूककाकभीरू उलूक । उल्लूअरर एक शब्द जो अत्यंत व्यग्रता तथा अचभे की दशा में मुँह से निकलता है, जैसे…कुलाल मिट्टी के बरतन बनानेवाला । कुम्हारवज्रधर इंद्रघोरदर्शन विकराल । भयानकवज्रपाणि इंद्रहरिनेत्र कपिश या भूरी और हरी आँखोंवालाहरिलोचन केकड़ातमचर राक्षस । निशाचर
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें