उलूपी, [न्] पुं, (उ विस्मयजनकं रूपमस्यास्तीति । इनिः । रलयोरैक्यम् ।) शिशुकः । इत्यमरः ॥ उपलैति ख्यातः अतिचञ्चलमत्स्यः । शिशु- माराकृतिर्मत्स्यभेदः । इति कलिङ्गादयः ॥ शोशु इति ख्यातः मत्स्यविशेषः । इत्यन्ये ॥ भाँगाल इति ख्यातः । इत्येके ॥ शिशुमारएव उच्यते । इति सर्व्वस्वम् ॥ तथा च रत्नकोषादौ ॥ “चुलुपी शिशुमारः स्यादुलूपी शिशुकस्तथा” । इत्यमर- टीकायां भरतः ॥
उलूपी, स्त्री, कौरव्यनामनाग-कन्या सा तु अर्ज्जुन- पत्नी । (तत्कथा महाभारते आदिपर्ब्बणि । २१५ अध्याये उक्ता । यथा, -- उलूप्युवाच । “ऐरावतकुले जातः कौरव्यो नाम पन्नगः । तस्यास्मि दुहिता राजन् उलूपी नाम पन्नगी ॥ साहं त्वामभिसेकार्थमवतीर्णा समुद्रगां । दृष्ट्वैव पुरुषव्याघ्र कन्दर्पेणाभिमूर्च्छिता ॥ तां मामनङ्गग्लपितां त्वत्कृते कुरुनन्दन ! । अनन्यां नन्दयस्वाद्य प्रदानेनात्मनोऽनघ” ! ॥ अर्ज्जुन उवाच । ब्रह्मचर्य्यमिदं भद्रे ! मम द्वादशवार्षिकम् । धर्म्मराजेन चादिष्टं नाहमस्मि स्वयंवशः ॥ तव चापि प्रियं कर्त्तुमिच्छामि जलचारिणि ! । अनृतं नोक्तपूर्व्वञ्च मया किञ्चन कर्हिचित् । कथञ्च नानृतं मे स्यात् तव परिप्रियं मवेत् ॥ न च पीड्येत मे धर्म्मस्तथा कुर्य्यां भुजङ्गमि ! ॥ उलूप्युवाच । जानाम्यहं पाण्डवेय ! यथा चरसि भेदिनीम् । यथा च ते ब्रह्मचर्य्यं इदमादिष्टवान् गुरुः ॥ परस्परं वर्त्तमानां द्रपदास्यात्मजां प्रति । [] यो नोऽनुप्रविशेन्मोहात् स वै द्वादशवार्षिकम् ॥ वने चरेत् ब्रह्मचर्य्यमिति वः समयः कृतः । तदिदं द्रौपदीहेतोरन्योन्यस्य प्रवासनम् ॥ कृतवांस्तत्र धर्म्मार्थमत्र धर्म्मो न दुष्यति । परित्राणञ्च कर्त्तव्यमार्त्तानां पृथुलोचन ! ॥ कृत्वा मम परित्राणं तव धर्म्मो न लुप्यते । यदि वाप्यस्य धर्म्मस्य सूक्ष्मोऽपि स्यात् व्यतिक्रमः ॥ स च ते धर्म्म एव स्यात् दत्त्वा प्राणान् ममार्ज्जुन ! । भक्ताञ्च भज मां पार्थ ! सतामेतन्मतं प्रभो ! ॥ न करिष्यसि चेदेवं मृतां मामुपधारय । प्राणदानान्महाबाहो चर धर्म्ममनुत्तमम् ॥ शरणञ्च प्रपन्नास्मि त्वामद्य पुरुषोत्तम ! । दोनाननाथान् कौन्तेय ! परिरक्षसि नित्यशः ॥ साहं शरणमभ्येमि रोरवीमि च दुःखिता । याचे त्वाञ्चाभिकामाहं तस्मात्कुरु मम प्रियम् ॥ स त्वमात्मप्रदानेन सकामां कर्त्तुमर्हसि ॥ वैशम्पायन उवाच । एवमुक्तस्तु कौन्तेयः पन्नगेश्वरकन्यया । कृतवांस्तत्तथा सर्व्वं धर्म्ममुद्दिश्य कारणम् ॥ स नागभवने रात्रिं तामुषित्वा प्रतापवान् । उदितेऽभ्युत्थितः सूर्य्ये कौरव्यस्य निवेशनात् ॥ आगतस्तु पुनस्तत्र गङ्गाद्वारं तया सह । परित्यज्य गता साध्वी उलूपी निजमन्दिरम् ॥ दत्त्वा वरमजेयत्वं जले सर्व्वत्र भारत ! । साध्या जलचराः सर्व्वे भविष्यन्ति न संशयः” ॥ * ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-273-c) स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।