🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:11:25 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ऊ
ū
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📜 शब्द-रूप📗 अमरकोश
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऊ संस्कृत या हिंदी वर्णमाला का छठा अक्षर या वर्ण जिसका उच्चारण स्थान ओठ है । यह दो मात्राओं का होने से दीर्घ और तीन मात्राओं का होने से प्लुत होता है । अनुनासिक और निरनुनासिक के भेद से इन दोनों के भी दो दो भेद होंगे । इस वर्ण के उच्चारण में जीभ की नोक नहीं लगती ।
ऊ १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. महादेव ।
२. चंद्रमा ।
ऊ २पु † अव्य॰ [सं॰ अपि (संहिता दशा में उ)=भी] भी । उ॰—तुलसीदास ग्वालिन अति नागरि, नटनागर मनि नंदलला ऊ—तुलसी (शब्द॰) ।
ऊ २ †पु सर्व॰ [सं॰ अदस् या असौ>*प्रा॰ अहउ> वह, उह, ओह ऊ; अथवा प्रा॰ *अव>वह, ऊ, उह, औह] वह । उ॰—(क) लगन जिसका जिस जिस धात सूँ है । ऊ नई किसका खुदा की जात सूँ है ।—दक्खिनी॰, पृ॰ ११५ । (ख) ऊ गति काहु बिरले जाना ।—कबीर॰ सा॰, पृ॰ ६०६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. ऊ the sixth letter of the alphabet (corresponding to u long, and having the sound of that letter in the word rule).
2. ऊ ind. an interjection of calling to
of compassion
a particle implying promise to protect, L.
a particle used at the beginning of a sentence.
3. ऊ mfn. (√ अव्, Pāṇ. vi, 4, 20), helping, protecting, L.
ऊ m. (ऊस्) the moon, L.
N. of Śiva, L.
4. ऊ mfn. (√ वे, Vop. xxvi, 73), weaving, sewing.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (221,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऊ ऊकारः स्वरवर्णभेदः “ओष्ठजावुपू” इत्युक्तेः ओष्ठस्था- नोच्चारणीयः स च उदात्तानुदात्तस्वरितभेदात् त्रिविधः दीर्घएव द्वाभ्यां मात्राकालाभ्यामुच्चार्यत्वात् तस्य प्लुतत्वो- क्तिश्चिन्त्या त्रिमात्रकालस्यैव प्लुतत्वात् व्यञ्जकाकारभेदाच्च प्लुतस्य पार्श्वस्थत्र्यङ्कचिह्नितह्रस्वाकारेणैव लेखनसमाचा- रात् । त्रिविधोऽपि अनुनासिकाननुनासिकभेदात् द्विधा तेन षड्विधः तस्योच्चारणे विवार आन्तरप्रयत्नः “स्वरा- णामूष्णणाञ्चैव विवृतं करणं स्मृतम्” शिक्षोक्तेः विवृ- तञ्च जिह्वाग्रादेः स्पर्शाभावः । “अचोऽस्पृष्टायणस्त्वीषत्, नेमस्पृष्टाः शलः स्मृताः” इति शिक्षोक्तेः तस्य तन्त्रे शुक्लाद्याकारतया ध्येयतोक्ता यथा “शुक्लकुन्दसमाकार ऊकारः परकुण्डली” कामधेनुतन्त्रम् । तस्य वामकर्णे सविन्दु कतया निर्वन्दुकतया वा मातृकान्यासे न्यासः । अतएव वामकर्णशब्देन तस्याभिधेयता “ईशानः सेन्दु- वामश्रवणपरिगतो वीजमन्यन्महेशि!” कर्पूरस्तवे हूङ्कारम- न्त्रोद्धारः । ततः स्वरूपे कारप्रत्ययः । तप्रत्ययश्च । अधिकं स्वरवर्ण्णसमाप्तौ वक्ष्यते ।
ऊ अव्य० वेञ् क्विप् । १ सम्बोधने, २ वाक्यारम्भे, ३ दयायां, ४ रक्षायाञ्च मेदि० उञः स्थाने इतौ परे अनुनासिक ऊँ इति आदेशे तदर्थे तस्य प्रगृह्यत्वादितौ न सन्धिः ।
ऊ पु० अवतीति अव--क्विप् ऊठ् । १ महादेवे २ चन्द्रे च । ३ पालके त्रि० शब्दरत्ना०
ऊ “ऊःकण्टकोरतिः शान्तिः क्रोधनोमधुसूदनः । कामः राजकुजेशश्च महेशोवामकर्णकः । अर्घोशीभैरवः सूक्ष्मो दीर्घषोणा सरस्वती । विलासिनी विघ्नकर्त्ता लक्षणो रूपकर्षिणी । महाविद्येश्वरी षष्ठी षण्डोभूःकान्य- कुब्जकः” ।
ऊ “शङ्खकुन्दसमाकारमूकारं परकुण्डलीम् । पञ्चप्राण मयं वर्णं पञ्चदेवमयं सदा । पञ्चप्राणयुतं वर्णं पीत विद्युल्लतां यथा । धर्मार्थकाममोक्षस्य सदा सुखप्रदा- यकम्” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1383,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऊ, दीर्घोकारः । स च षष्ठस्वरवर्णः । अस्य उच्चा- रणस्थानं ओष्ठः ॥ (“उपूपध्मानीयानामोष्ठौ” । स च (द्विमात्रत्वात्) दीर्घः (त्रिमात्रत्वात्) प्लुतश्च भवति । (प्रत्येकं उदात्तानुदात्तसरितभेदात् त्रिविधोऽपि अनुनासिकानुनासिकभेदात् षड्- विधोऽपि भवति ॥ “स्वराणामूष्मणाञ्चैव विवृतं करणं स्मृतम्” । इति शिक्षावचनात् अस्योच्चारणे विचार आन- न्तरप्रयत्नः । विवृतं जिह्वाग्रादेः स्पर्शनाभावः । यदुक्तं तत्रैव “अचोऽस्पृष्टायणस्त्वीषत् नेम- स्पृष्टाः शलः स्मृताः” । इति ।) “शङ्खकुन्दसमाकारं ऊकारं परमकुण्डली । पञ्चप्राणमयं वर्णं पञ्चदेवमयं सदा ॥ पञ्चप्राणयुतं वर्णं पीतविद्युल्लता तथा । धर्म्मार्थकाममोक्षञ्च सदा सुखप्रदायकम्” ॥ इति कामधेनुतन्त्रम् ॥ तस्य (वङ्गीयभाषायाम्) लेखनप्रकारो यथा, -- “तद्रूपाधोगता रेखा कुब्जिता वामतः शुभा” । तद्रूपा पूर्व्वोक्तोकाररूपा । “तिष्ठन्ति तासु रेखासु यमाग्निवरुणाः क्रमात् ॥ अधोर्द्ध्वगामिनी मात्रा लक्ष्मीर्वाणी च सा स्मृता” । इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥ * ॥ तस्य नामानि यथा, -- “ऊः कण्ठको रतिः शान्तिः क्रोधनो मधुसूदनः । कामराजः कुजेशश्च महेशो वामकर्णकः ॥ अर्घीशो भैरवः सूक्ष्मो दीर्घघोणा सरस्वती । विलासिनी विघ्नकर्त्ता लक्ष्मणो रूपकर्षिणी ॥ महाविद्येश्वरी षष्ठा षण्डोभूः कान्यकुब्जकः” । इति तन्त्रम् ॥ (मातृकान्यासेऽस्य वामकर्णे न्यस्यतया तदाख्ययाप्यभिधानम् । यथा, मातृका- न्यासमन्त्रे “उं नमो दक्षिणकर्णे ऊं नमो वाम- कर्णे” । अनुबन्धविशेषः । यथाह कविकल्पद्रुमे । “उः क्त्वावेभूस्तु वेटकः । तेन सिधू शास्त्रे इत्यस्य लुङि कृते असेधीत् असैत्सीत् इति स्यात् ॥)
ऊ, व्य, (वेञ् + क्विप् ।) वाक्यारम्भः । रक्षा । अनु- कम्पा । इति मेदिनी ॥ (सम्बोधनम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-278-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें