🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:32:24 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ऋतुमती
ṛtumatī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
रजस्वला के और नाम (2.6.21) उदक्या
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऋतुमती वि॰ स्त्री॰ [सं॰]
१. रजस्वला । पुष्यवती । मासिक- धर्म—युक्ता । विशेष—धर्मशास्त्र और आयुर्वेद के अनुसार रजोदर्शन के उपरांत तीन दिन तक स्त्री को ब्रह्मचर्यपूर्वक रखना चाहिए, पति का मुख न देखना चाहिए चटाई इत्यादि पर सोना चाहिए, हाथ पर अथवा कटोरे या दोने में खाना चाहिए, आंसू न गिराना चाहिए, नाखून न कटाना चाहिए, तेल, उबटन और काजल न लगाना चाहिए, दिन को सोना न चाहिए, बहुत भारी शब्द न सुनना चाहिए, हँसना और बहुत बोलना भी न चाहिए । चौथे दिन स्नान करके सुंदर वस्त्र और आभूषण धारण करना और पति का मुख देखकर सब व्यवहार करना चाहिए ।
२. (स्त्री) जिसका ऋतुकाल हो । जिस (स्त्री) के रजोदर्शन के उपरांत के १६ दिन न बीते हों और गर्भाधान के योग्य हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऋतु—मती f. ‘having courses’, a girl at the age of puberty, marriageable girl, Mn. ix, 89 ff.; Pañcat. &c.
a woman during her courses or just after them (during the period favourable for procreation), Gobh. ii, 5, 6; MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (224,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऋतुमती, स्त्री, (ऋतुरस्या अस्तीति । ऋतु + मतुप् + ङीप् ।) ऋतुयुक्ता स्त्री । तत्पर्य्यायः । ग्ज- स्वला २ स्त्रीधर्म्मिणी ३ अवी ४ आत्रेया ५ मलिनी ६ पुष्पवती ७ उदक्या ८ । इत्यमरः । (यथा, महाभारते । १ । ३ । ८७ । “उपाध्यायानी ते ऋतुमती उपाध्यायश्च प्रोषितोऽस्या यथाय- मृतुर्बन्ध्यो न भवति तथा क्रियताम्” ॥ ऋतुमतीकृत्यमाह । “आर्त्तवस्रावदिवसात् त्र्यहं सा ब्रह्मचारिणी । शयीत दर्भशय्यायां पश्यदपि पतिं न च ॥ करे शरावे पर्णेंवा हविष्यं त्र्यहमाचरेत् । अश्रुपातं नखच्छेदमभ्यङ्गमनुलेपनम् ॥ [] नेत्रयोरञ्जनं स्नानं दितास्वप्नं प्रधावनम् । अत्युच्चशब्दश्रवणं हसनं बहुभाषणम् ॥ आयासं भूमिखननं प्रवातञ्च विवर्जयेत् । ततश्चतुर्थे दिवसे स्नाता सद्वसनादिभिः । भूषिताः सुमनाः पश्येत् भर्त्तारं समलङ्कृतम् ॥ पूर्व्वं पश्येत् ऋतुस्नाता यादृशं नरमङ्गना । तादृशं जनयेत् पुत्त्रं ततः पश्येत् पतिं प्रियम्” ॥ एतदकरणे प्रत्यवायमाह । “अज्ञानात् वा प्रमोदाद्वा लौल्याद्वा दैवतश्च वा । सा चेत् कुर्य्यात् निषिद्धानिगर्भदोषां स्तदाप्नुयात् ॥ एतस्या रोदनात् गर्भो भवेद्विकृतलोचनः । नखच्छेदेन कुनखी कुष्ठी त्वभ्यङ्गतो भवेत् ॥ अनुलेपात् तथा स्नानात् दुःखशीलोऽञ्जनाददृक् । स्वापशीलो दिवास्वापात् चञ्चलः स्यात् प्रधावनात् ॥ अत्युच्चशब्दश्रवणात् वधीरः खलु जायते । तालुदन्तौष्ठजिह्वासु श्यावो हननतो भवेत् ॥ प्रलापी भूरिकथनात् उन्मत्तस्तु परिश्रमात् । खलतिर्भूमिखननात् उन्मत्तो वातसेवनात्” ॥ इति । “क्षामप्रसन्नवदनां स्फुरच्छ्रोणिपयोधराम् । स्रस्ताक्षिकुक्षिं पुंस्कामां विद्यादृतुमतीं स्त्रियम्” ॥ इति शरीरस्थाने प्रथमेऽध्याये वाभटेनोक्तम् ॥ “गते पुराणे रजसि नवे चावस्थिते पुनः शुद्ध- स्नातां स्त्रियमव्यापन्नयोनिशोणितगर्भाशयामृतु- मतीमाचक्ष्महे” । इति शारीरस्थाने चतुर्थेऽध्याये चरकेणोक्तम् ॥ “पीनप्रसन्नवदनां प्रक्लिन्नात्ममुखद्विजाम् । नरकामां प्रियकथां स्रस्तकुक्ष्यक्षिमूर्द्धजाम् ॥ स्फुरद्भुजकुचश्रोणिनाभ्यूरुजघनस्फिचम् । हर्षौत्सुक्यपराञ्चापि विद्यादृतुमतीमिति” ॥ इति शारीरस्थाने तृतीयेऽध्याये, -- “ततः शुद्धस्नातां चतुर्थेऽहन्यहतवासःसमलङ्कृतां कृतमङ्गलस्वस्तिवाचनां भर्त्तारं दर्शयेत् । तत्- कस्य हेतोः । पूर्व्वं पश्येदृतुस्नाता यादृशं नरमङ्गना । तादृशं जनयेत् पुत्त्रं भर्त्तारं दर्शयेदतः ॥ ततो विधानं पुत्त्रीयमुपाध्यायः समाचरेत् । कर्म्मान्ते च क्रमं ह्येनमारभेत विचक्षणः” ॥ “तत्र प्रथमे दिवसे ऋतुमत्यां मैथुनगमनमना- युष्यं पुंसां भवति । यश्च तत्राधीयते गर्भः स प्रसवमानो विमुच्यते । द्वितीयेऽप्येवं सूतिकागृहे वा । तृतीयेऽप्येवमसम्पूर्णाङ्गोऽल्पायुर्व्वा भवति । चतुर्थे तु सम्पूर्णाङ्गो दीर्घायुश्च भवति । नच प्रवर्त्तमाने रक्ते वीजं प्रविष्टं गुणकरं भवति यथा नद्यां प्रतिस्रोतः प्लावि द्रव्यं प्रक्षिप्तं प्रतिनिव- र्त्तते नोर्द्ध्वं गच्छति तद्वदेव द्रष्टव्यम् । तस्मान्नि- यमवतीं त्रिरात्रं परिहरेत् । अतः परं मासा- दुपेयात्” । इति च शारीरस्थाने द्वितीयेऽध्याये सुश्रुतेनोक्तम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-286-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "ऋतुमती" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें