🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:05:59 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

एकपद
ekapada
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
एकपद १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बृहत्संहिता के अनुसार एक देश । यह आर्द्रा, पुनर्वसु ओर पुष्प नक्षत्रों के अधिकार में है ।
२. बैकुंठ ।
३. कैलास ।
४. रतिक्रिया का एक आसन (को॰) ।
एकपद २ वि॰ लँगड़ा । एक पैरवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
एक—पद n. one and the same place or spot
the same panel, AgP.
a single word, VPrāt.; Śiś.
a simple word, a simple nominal formation, Nir.
one and the same word, VPrāt. i, 111
एक—पद mf(आ and ई [ĀśvGṛ.])n. taking one step, ĀśvGṛ. i, 7, 19
having only one foot, ŚBr.; BhP.
occupying only one panel, Hcat.
consisting of a single word, named with a single word, MBh.; VPrāt.; APrāt. &c.
एक—पद m. a kind of coitus
एक—पद m. pl. N. of a fabulous race, VarBṛS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (228,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
एकपद न० एक पदं पदीच्चारणयोग्यकालो यत्र । एकपदो- च्चारणयोग्यकाले १ तत्काले । कर्म० । एकस्मिन् २ स्थाने ३ सुप्तिङन्तरूपे पदे च “निहन्त्यरोनेकपदे य उदात्तः स्वरानिव” माघः । “अनुदात्तं पदमेकवर्जम्” पा० एकपदे अन्यस्वरस्य उदात्तेन निघातविधानात्तेन सादृश्य मिहोक्त- मिति बोध्यम् “क्वथमेकपदे निरागसम्” रघुः । एकं पदं चरणो यस्य । ४ एकवरणमनुष्ये ५ तद्युक्ते देशभेदे पु० स च देश वृहत्सं० कूर्म्मविभागे प्राच्यामुक्तः । अथ पूर्वस्यामञ्ज- न इत्याद्युपक्रम्य “एकपदतामलिप्तिककोशलकावर्द्धमानश्चेति” एकं पदं कोष्ठं पूजास्थान यस्य । वास्तुमण्डले एककोष्ठपूंज्ये ६ देवभेदे पु० “भृगुश्चैकपदोज्ञेयः” वास्तु० त० देवीपु० । एकं पदं कोष्ठरूपं स्थानम् । कर्म्म० । वास्तुमण्डलस्थे ७ एककोष्ठात्मकस्थाने न० “इन्द्रश्चेन्द्रात्मजश्चोभावेकैकपद संस्थिता” तत्रैव । तत्कोष्ठलिखनादिप्रकारोवास्तुशब्दे वक्ष्यते । एकं पदं चरणोऽस्य । ८ मृगभेदे पुंस्त्री । स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । “कर्णौर्णेकपदाश्वास्यैर्निजुष्टं वृकलालिभिः” भाग० ४, ६, १५ । एकं सुवन्तं पदं वाचकं यस्य । ९ एकपदवाच्ये त्रि० “किं स्विदेकपदं धर्म्यं किं स्विदेकपदं यशः । किंस्वेदेकपदं स्वर्ग्यं किं स्विदेकपदं [] सुखम्” । यक्षप्रश्ने “दाक्ष्यमेकपदं धर्म्यं दानमेकपदं यशः । सत्यमेकपदं स्वर्ग्यं शीलमेकपदं सुखम्” भा० व० ३१२ अ० । युधिष्ठिरेणैकपदबोध्यदाक्ष्याद्युत्तरे उक्तम् एकं पद पदविन्यासविशेषो यत्र । १० रतिबन्धभेदे पु० “पादमेकं हृदि स्थाप्य द्वितीयं स्कन्धसंस्थितम् । स्तनौ धृत्वा रमेत् कामी बन्धस्त्वेकपदः स्मृतः” रत्नमालोक्तेः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1474-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
एकपदं, क्ली, (एकं पदं पदमात्रोच्चारणकालो यस्मिन् ।) तत्कालः । इति मेदिनी ॥ (तत्पर्य्यायः । तत्क्षणम् १ इति विश्वः । यथा, रघुः ८ । ४८ । “कथमेकपदे निरागसं जनमाभाष्यमिमं न मन्यसे” ॥ “एकपदे तत्क्षणे । स्यात् तत्क्षणे एकपदमिति विश्वः” । इति तट्टीका ॥ एकं प्रशस्तं पदं स्थानम् । “पदं व्यवसितित्राणस्थानलक्ष्याङ्घ्रिवस्तुषु” इत्यमरोक्ते- स्तथात्वम् । वैकुण्ठम् । सुप्तिङन्तरूपपदम् । यथा माघे २ । ९५ । “निहन्त्यरीनेकपदे य उदात्तः स्वरानिव” ॥ एकं श्रेष्ठं पदं कोष्ठरूपपूजास्थानम् । वास्तुमण्डल- स्थमेककोष्ठात्मकस्थानम् । यथा, वास्तुयागतत्त्वधृत- देवीपुराणम् । “इन्द्रश्चेन्द्रात्मजश्चोभावेकैकपदसंस्थितौ” ॥)
एकपदः, पुं, (एकं पदं पदविन्यासो यस्मिन् ।) शृङ्गार- बन्धविशेषः । तस्य लक्षणम् । पादमेकं हृदि स्थाप्य द्वितीयं स्कन्धसंस्थितम् । स्तनौ धृत्वा रमेत् कामी बन्धस्त्वेकपदः स्मृतः” ॥ इति रतिमञ्जरी ॥ (वास्तयागमण्डलैककोष्ठपूज- नीयो देवभेदः । यथा वास्तुयागतत्त्वधृतदेवी- पुराणवचनम् । “भृगुश्चैकपदो ज्ञेयः” । इति । एकं पदं चरणं यस्य इति विग्रहे वाच्यलिङ्गः । एकपदविशिष्टः । यथा भागवते १ । १६ । २० । “पादैर्न्यूनं शोचसि मैकपाद- मात्मानं वा वृषलैर्भोक्ष्यमाणम्” ॥ एकेन पदा चरन् वृषरूपधरो धर्म्मो गोरूपधरां पृथ्वीं रुदतीं दृष्ट्वोवाच । हे भद्रे ! पादैर्न्यूनं एक- पादं मां तथा शूद्रैर्भोक्ष्यमाणमात्मानं वा शोचसि किम् । इति तट्टीका ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-292-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें