🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:31:30 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

एष्
eṣ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. एष् (probably connected with 3. इष्) cl. 1. P. Ā. एषति (Impv. एषतु p. एषत् inf. एषे), -ते, एषां-चक्रे, एषिता, &c., to go, move, Dhātup. xvi, 17; to creep, glide, RV. x, 89; 14; AV. vi, 67, 3; to glide or hasten towards, attain, obtain, RV. v, 41, 5; 66, 3; 86, 4.
2. एष् (आ-√ ईष्) P. Ā. -ईषति, -ते, to hasten near or towards, fly at; to endeavour to reach or obtain; to desire, request, RV.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (232,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
एष् {c1c} U. (एषति-ते, एषितुं, एषित) 1 To go or approach. --2 To hasten towards, fly at, attack any one. --3 To endeavour to reach or gain. --4 To request. --5 To desire. --6 To creep or glide.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0357-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
एष् गतौ भ्वा० आत्म० सक० सेट् । एषते ऐषिष्ट एषाम् बभूव आस चक्रे । एषणीयः एषितव्यः एषितः एषिता । एषितुम् एष्टिः एषणम् एषा एषमाणः । “पराङ्मित्र एष त्वर्वाची गौरुपैषत” अथ० ६, ६७, ३, वेदे गणव्यत्यासात् पर० । उपेषतु एङिपररूपम्” । “स वै वत भ्रष्टमतिस्तवै- षते यः कर्म्मणां पारमपारकर्म्मणः” भाग० ३, १३, ४४, धातूनामनेकार्य्यात अवलोकयतीत्यर्थः” “तस्माद्दिवा नष्टैष एति” शत० व्रा० १३, ३, ४, ३, । परि + अन्वेषणे पर्य्येषते पर्य्येष्टिः लोकेऽपि क्वचित् गणव्यात्यासः । “जग्मुः संसिद्ध्वस कल्पाः पर्य्येषन्तो विभावसुम्” भा० अनु० ८५ ।
एष् स्त्री एष--भावे क्विप् । गतौ “तावामेषे रथानामुर्व्वीम्” ऋ० ५, ६६, ३, “एषे गन्तुम्” भा० । “राय एषेऽवसे द- धीत” ५, ४१, ५, “एषे प्राप्तुम्” भा० । “तेभ्यः स्वैषमेव चकार” शत० ब्रा० २, ४, २, ४, । इष--विच् । २ इच्छौ । “न क्षोदोऽवृणीतमेषे” ऋ० १, १८०, ४, एषे सौख्यमि- च्छते” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1541,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें