🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:43:02 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ओषधी
oṣadhī
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ओषधी f. (only Ved. and not in nom. c. Pāṇ. vi, 3, 132; but occasional exceptions are found) = ओष-धि above.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (236,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ओषधिः, --धी f. [ओषः पाको धीयते अत्र, -धा कि Tv.] 1 A herb, plant (in general); ओषध्यः फलपाकांताः Ms. 1. 46; cf. संजीवन˚. --2 A medicinal plant or drug. --3 An annual plant or herb which dies after becoming ripe. --Comp. --ईशः,--गर्भः, --नाथः the moon (as presiding over and feeding plants); cf. पुष्णामि चौषधीः सवोः सोमो भूत्वा रसात्मकः Bg. 15. 13; R. 2. 73: Ku. 7. 1; Ś. 4. 2. --ज a. produced from plants. --(जः) fire. --धरः, --पतिः {1} a dealer in medicinal drugs. {2} a physician. {3} the moon; Śi. 9. 36 (where it means ‘physician’ also). --प्रस्थः the capital of Himālaya; तत्प्रयातौषधिप्रस्थं स्थितये हिमवत्पुरं Ku. 6. 33, 36.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0361-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ओषधि(धी) स्त्री ओषः पाको धीयतेऽत्र ओष + धा--कि जातिविषयत्वाद् स्त्रीत्वे वा ङीष् ओषधी च । फलपाका- न्ते व्रीहियवादौ स्थावरभेदे । ओषधिश्च स्थावरभेदो यथाह सुश्रुतः “तासां स्थावराश्चतुर्विधाः वनस्पतयो वृक्षा वीरुध ओषधयः । तास्वपुष्पाः फलसन्तो वनस्पतयः । पुष्पफलवन्तो वृक्षाः प्रतानवत्यः स्तम्बिन्यश्च वीरुधः । फलपाकान्ता ओषधयः” मनुरप्याह “उद्भिज्जाः स्थाव- राज्ञेया वीजकाण्डप्ररोहिणः । ओषध्यः फलपाकान्ता बहुपुष्पफलोपगाः । अपुष्पाः फलवन्तो ये ते वनस्पतयः स्मृताः । पुष्पिणः फलिनश्चैव वृक्षास्तूभयतः स्मृताः । गुच्छ गुल्मं तु विविधं तथैव तृणजातयः । वीजकाण्डरुहा- [] श्चैव प्रताना वल्ल्य एव च । तमसा बहुरूपेण वेष्टिताः कर्म्महेतुना । अन्तःसंज्ञाभवन्त्येते सुखदुःखसमन्विताः” । ओषधीनामुत्पत्तिः तन्निर्वचनञ्च” “तां (आहु- तिम्) हैनां नाभिराधयांचकार केशमिश्रेव हास तां व्यौक्षदोषं धयेति तत ओषधयः समभवंस्तस्मा- दोषधयो नाम” शत० ब्रा० २, २, ३, ५ दर्शितम् । “ता- ञ्चाहुतिं तस्मिन्नग्नौ व्यौक्षत् अत्यजत् इदमाहुतिद्रव्यम् ओषं पक्वं कृत्वा धय पिवेति अग्नौ प्रक्षिप्तात्तस्मादोषधयः पृथिव्यां समभवन्” भा० । निरु० “या ओषधीः पूर्वजा- ताः” इत्येतामृचमधिकृत्य अन्याऽपि निरुक्तिर्दर्शिता “ओ- षधय ओषं धयन्तीति वौषत्येनाधयतोति वा दोषंधय- न्तीति वा” । सर्वत्र पृषो० । भाग० ३, १० अ० स्थावराणां षड्भेदा उक्ताः यथा “सप्तमो मुख्यसर्गस्तु षड्विधस्तस्थुषां चयः । वनस्पत्योषधिलतात्वक्सारा वीरुधोद्रुमाः । उत्- स्रोतसस्तमःप्राया अन्तःस्पर्शा विशेषिणः” १९, २०, श्लो० । “मुखमेव मुख्यः प्रथमः मुख्यसर्गः तस्थूषां स्थावरा- णाम् । षडविधत्वमेवाह ये पुष्पं विना फलन्ति ते वन- स्पतयः, १ ओषधयः फलपाकान्ताः २, लता आरोहणा- पेक्षाः ३ त्वक्सारा वेण्वादयः४ लता एव काठिन्येना- रोहणानपेक्षा वीरुधः, ५ ये पुष्पैः फलन्ति ते द्रुमाः ६ तेषां साधारणलक्षणमाह ऊर्द्ध्वं स्रोत आहारसञ्चारो येषां ते तमःप्रधाना अव्यक्तचैतन्या अन्तःस्पर्शमेव जानन्ति नान्यत् तदप्यन्तरेव न बहिः, विशेषिणः अव्यवस्थितपार- णामाद्यनेकभेदवन्तः” श्रीधरः । तत्र भैषज्योपयोगिनीः कतिचिदोषधीः सुश्रुतो लक्षणसहिता दर्शयामास यथा “अथ वक्ष्यामि विज्ञानमोषधीनां पृथक् पृथक् । मण्डलैः कपिलैश्चित्रैः सर्पाभा पञ्चपर्णिनी । पञ्चारत्निप्रमाणा या विज्ञेयाऽजगरी१ बुधैः । निष्पत्रा कनकाभासा मूले द्व्यङ्गु- लसम्मिता । सर्पाकारा लोहितान्ता श्वेतकापोति २ रुच्यते । द्विपर्णिनीं मूलभवामरुणां कृष्णमण्डलाम् । द्व्यरत्निमात्रां जानोयाद्नोनसीं ३ गोनसाकृतिम् । सक्षीरां रोमशां मृद्वीं रसेनेक्षुरसोपमाम् । एवंरूपरसाञ्चापि कृष्णकापोति ४ । मादिशेत् । कृष्णसर्पस्वरूपेण वाराही ५ कन्दसम्भवा । एकपत्रा महावीर्य्या भिन्नाञ्जनसमप्रभा । छत्रातिच्छत्रक ६, ७ विद्याद्रक्षोघ्ने कन्दसम्भवे । जरामृत्युनिवारिण्यौ श्वेत- कापोतिसंस्थिते । कान्तर्द्वादशभिः पत्रैर्म्मयूराङ्गरुहो- पमैः । कन्दजा काञ्चनक्षीरी कन्या ८ नाम महौषधी । करेणुः ९ सुबहुक्षीरा कन्देन गजरूपिणी । हस्तिकर्ण- [] पलाशस्य तुल्यपर्णा द्विपर्णिनी । अजास्तनाभकन्दा तु सक्षीरा क्षुपरूपिणी । अजा १० महौषधी ज्ञेया शङ्खकुन्दे- न्दुपाण्डुरा । श्वेतां विचित्रकुसुमां काकादन्या समां क्षु- पाम् । चक्रका ११ मोषधीं विद्याज्जरामृत्युनिवारिणीम् । मूलिनी पञ्चभिः पत्रैः सुरक्तांशुककोमलैः । आदित्य- पर्णिनी १२ ज्ञेया सदादित्यानुवर्त्तिनी । कनकाभा जलान्तेषु सर्वतः परिसर्पति । सक्षीरा पद्मिनीप्रख्या देवी ब्रह्म- सुवर्चला १३ । अरत्निमात्रक्षुपका पत्रैर्द्व्यङ्गुलसम्मितैः । पुष्पैर्
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ओषधी, स्त्री, (ओषधि + ङीप् ।) ओषधिः । इति भरतः ॥ (फलपाकान्तवृक्षः । स च कदली- धान्यादिः । यथाह मनुः । १ । ४६ । “उद्भिज्जाः स्थावराः सर्व्वे वीजकाण्डप्ररोहिणः । ओषध्यः फलपाकान्ताः बहुपुष्पफलोपगाः” ॥ ओषधिशब्देऽस्या विवृतिर्ज्ञेया ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-303-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ओषधी" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें