🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:45:30 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कंबल
kaṃbala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कंबल संज्ञा पुं॰ [सं॰ कम्बल] [स्त्री॰ अल्पा॰ कमली]
१. ऊन का बना हुआ मोटा कपड़ा जिसे गरीब लोग ओढ़ते हैं । यह भेड़ों के ऊन का बनता है और इसे गड़ेरिए बुनते हैं । उ॰— पहिरण ओढ़ण कबला साठे पुरिसे नीर ।—ढोला॰ दू॰ ६६२ ।
२. एक कीड़ा जो बरसात में दिखाई देता है और उसके ऊपर काले रोएँ होते हैं । कमला ।
३. जलप्रवाह ।—अनेकार्थ॰, पृ॰ ६१९ ।
४. सास्ना । ललरी (को॰) ।
५. एक प्रकार का हिरन (को॰) ।
६. भीत । दीवार (को॰) ।
७. जल । पानी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कम्बल अस्, अम्, m. n. (√ कम् Comm. on Uṇ. i, 108), a woollen blanket or cloth or upper garment, AV. xiv, 2, 66; 67; MBh.; Hit. &c.
कम्बल (अस्), m. a dewlap, VarBṛS.; Hcat.
a small worm or insect, L.
a sort of deer with a shaggy hairy coat, L.
N. of a teacher
of a man
of a Nāga, MBh.; MārkP. &c.
कम्बल (अम्), n. water (cf. कमल)
N. of a Varṣa in Kuśa-dvīpa, MBh. vi, 454.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (252,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कंबलः [Uṇ. 1. 106] 1 A blanket (of wool); कंबलवंतं न बाधते शीतं Subhāṣ.; कंबलावृतेन तेन H. 3. --2 A dewlap. --3 A sort of deer. --4 An upper garment of wool. --5 A wall. --6 A small worm. --लं Water. --Comp. --वाह्यकं a kind of carriage covered with a coarse blanket, and drawn by oxen.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0379-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कम्बल पु० कम्ब--कलच् कं, कुत्सितं शिरोऽम्बु वा बलति बल संबरे अच् बा । १ सर्पभेदे २ गवादेर्गलस्थरोमरूपसास्नायां, ३ प्रावारे, ४ कृमौ च । ५ स्वनामख्याते मषलोमनिर्म्मिते वस्त्रासनादौ, ६ जले न० ७ उत्तरासङ्गे च मेदि० । ८ मृग- भेदे पुं स्त्री० जटा० स्त्रियां ङीष् । “त तथा सुखयत्यग्निर्न प्रा- वारान कम्बलाः” रामा० । “कम्बलवन्तं न बाधते शीतम्” । विदग्धमु० । कम्बलनागश्च नागलोकपतिः “ततोऽधस्तात् पाताले नागलोकपतयो वासुकिप्रमुखाः शङ्खकलिकम- हाशङ्खश्वेतधनञ्जयधृतराष्ट्रशङ्खचूडकम्बलाश्चतदत्तादयो महाभोगिनो महामर्षानिवसन्ति” भाग० ५, २४, ४२ । “कम्बलाश्वतरौ चापि नागः कालीयकस्तथा” भा० आ० ३५, नागनामकीर्त्तने । अयञ्च वरुणसभास्थः “कम्बलाश्वतरौ [] नागौ धृतराष्ट्रबलाहकौ” भा० स० ९ अ० वरुणसभ्यकथने । तदधिष्ठिते प्रयागस्थे ९ तीर्थभेदे च । “प्रयागं सुप्रतिष्ठानं कम्बलाश्वतरौ तथा । तीर्थं भोगवती चैव वेदिरेषा प्र- जापतेः” भा० व० ८५ अ० । प्रयागस्थतीर्थकथने ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1684-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कम्बलं, क्ली, (कम्यते । इति कमु कान्तौ + कमेवुक् चेति कलः । कम्बगतौ वृषादित्वात् कलच् वा ।) जलम् । इति शब्दरत्नावली ॥
कम्बलः, पु, (कंकुत्सितं शिरो वा कं सलिलं वा बलते बल संवरणे सञ्चारणे च अच् । यद्वा कम्ब + गतौ इति धातोः वृषादित्वात् कलच् ।) स्वनामख्यातमेषादिलोमरचितवस्त्रासनादि । तत् पर्य्यायः । रल्लकः २ । इत्यमरः । २ । ६ । ११६ ॥ वेशकः ३ रोमयोनिः ४ रेणुका ५ । इति शब्द- रत्नावली ॥ प्रावारः ६ । इति जटाधर ॥ (यथा महाभारते ३ । ३ । ५१ । “न तथा सुखयत्यग्निर्न प्रावारा न कम्बलाः । शीतवातार्दितं लोकं यथा तव मरीचयः” ॥) नागराजः । सास्ना । प्रावारः । कृमिः । इत्यमरः । ३ । ३ । १९३ । मेदिनी च ॥ उत्तरासङ्गः । इति मेदिनी ॥ मृगविशेषः । इति जटाधरः ॥ (नागभेदौ । अनयोरेकः अधस्तात् पाताले वासुकि प्रमुखो निवसति अपरस्तु वरुणदेवसभास्थः । यथाक्रमं उदाहरणे द्रष्टव्ये । यथा, भागवते ५ । २४ । ३१ । “ततोऽधास्तात् पाताले नागलोकपतयो वासु- किप्रमुखाः शङ्खकुलिकमहाशङ्खश्वेतधनञ्जयधृत- राष्ट्र शङ्खचूडकम्बलाश्वतरदेवदत्तादयो महाभो- गिनो महामर्षा निवसन्ति” ॥ यथा महाभारते । २ । ९ । ९ । “कम्बलाश्वतरौ नागौ धृतराष्ट्रवलाहकौ” ॥ कम्बलाद्यधिष्टितप्रयागान्तर्वर्त्तितीर्थविशेषः । यथा, महाभारते । ३ । तीर्थयात्रापर्व्वणि ८५ । ७५ । “प्रयागं सप्रतिष्टानं कम्बलाश्वतरौ तथा । तीर्थं भोगवती चैव वेदिरेषा प्रजापतेः” ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-028-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कंबल" आता है (10)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें