🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:00:47 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कत्थ
kattha
🟠 शब्दसागर🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कत्थ १ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ कत्था] कसेरे की स्याही । लोहे की स्याही ।—(रँगरेज) । विशेष—१५ सेर पानी में आध सेर गुड़ या शक्कर मिलाकर घड़े में रख देते हैं । फिर उस घड़े में कुछ लोहचून छोड़कर उसे धुप में उठने के लिये रख देते हैं । थोड़े दिनों में यह उठने लगता है और मुँह पर गाज जमा है, तब यह पक्का हो जाता है और रँगाई के काम के योग्य हो जाता है । इसे लोहे की स्याही—मायल भूरे रंग का हो जाता है, तब यब पक्का हो जाता है और रँगाई के काम के योग्य हो जाता है । इसे लोहे की स्याही कहते हैं ।
कत्थ २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ कथा] कथा । बात । चर्चा ।उ॰—तब बोल्यो दुजराज विचारं । सुनि ससिवृत कत्थ इक सारं ।—पृ॰ रा॰, २५ । ७६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कत्थ श्लाघायाम् (आत्मगुणाविष्करणे) गृहीतकर्मकत्वात् अक० भ्वा० आ० सेट् । कत्थते अकत्थिष्ट चकत्थे । कत्थमानः कत्थनम् कत्था कत्थितम् । “गर्जितेन वृथा किं ते कत्यितेन च मानुष! । कृत्वैतत् कर्म्मणा सर्वं क- त्थेथा मा चिरं कृथाः” भा० आ० १, १५३ अ० । “परो- क्षमिव मे राजन्! कत्थसे शत्रुकर्षण!” भा० व० ७२ अ० “कृत्वा कत्थिष्यते न कः” भट्टिः “जनस्य गोप्तास्मि विकत्थ- मानः” भाग० ५, १२, ७ । आर्षप्रयोगे पदव्यत्ययात् यर० । “तथाऽभिगम्य वित्त नि को विकत्थेद्विचक्षणः” आ० वि० ५० अ० । प्रणापेऽपि सक० । कत्थन्त । [] उग्रपरुषं निरतं श्मशाने” भाग० ८, ७, २७ । “कत्थन्ते प्रलपन्ति” श्रीधरः । वियेकेन कथने । “कोविकत्थितु- मर्हति” आ० प० २५३३ । कर्त्तरि युच् कत्थनः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1635-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कत्थ, ङ श्लाघे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां--आत्मं-- सकं--सेट् । क्वचित् अकं च ।) दन्त्यवर्गाद्यापधः । [] श्लाघः प्रशंसा । ङ कत्थते गुणिनं गुणी । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-017-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें