🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:49:43 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कपर्द
kaparda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
इन (शिव) का जटाजूट 'कपर्द' कहलाता है (1.1.42)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कपर्द संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शिव की जटा । जटाजूट ।
२. कौ़डी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कपर्द m. a small shell or cowrie (of which eighty = one paṇa, used as a coin or as a die in gambling, Cypraea Moneta) Comm. on VS. Comm. on Pāṇ.
braided and knotted hair (esp. that of Śiva, knotted so as to resemble the cowrie shell), L.
(cf. चतुष्-कपर्द.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (250,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कपर्दः, कपर्दकः 1 A small shell or cowrie (used as a coin). --2 Braided and matted hair, especially of Śiva; G. L. 22.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0377-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कपर्द्द पु० पर्व्व पूरणे क्किप् रात् वलोपे पर् पूर्त्तिः कस्य गङ्गाजलस्य परा पूर्त्त्या दायति शुध्यति क + पर् + दै--क । १ हरजटायाम् । केन सुखेन परा पूर्त्त्या दीयते दा- घञर्थेक । २ वराटके अल्पर्थेकन् अत्नार्थे पुंस्त्री० । स्त्रीत्वे टाप् अत इत्त्वम् । कपर्द्दिकाप्यत्र! दपर्दक- भेदाश्च राजनि० दर्शिता यथा । १ सुवर्णवर्णा सिंही २ धूम्रवर्णा व्याघ्री, ३ पीतपृष्ठा सितोदरा मृगी, ४ श्वेत- वर्णा हंसी ५ नातिदीर्घिका विदन्ता” । कपर्द्दश्च उपर सभेदः भावप्र० उक्तः तद्वाक्यञ्च कनकरसशब्दे दर्शि तम् । तस्य गुणाश्च ततोक्ता यथा “कपर्दो दाहपित्ता- सृशोथहः शीतलः सरः” । राजनि० तु “कपर्दः कटुति- क्तोष्णः कर्णशूलव्रणापहः । गुल्मशूलनेत्रदोषनाशनः परिकीर्त्तितः” । “पञ्चाङ्कान् सौवर्ण्णान् कपर्द्दान्” यजु० । “यद्यहमिमं सक्तुशरावं विक्राय दश कपर्द्दकान् प्रा- प्नोमि” हितो०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1654,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कपर्द्दः, पुं, (पर्ब्ब पूरणे + सम्पदादित्वात् भावे क्विप् । “रात् लोपः” । ६ । ४ । २१ । इति वलोपे पर् पूर्त्तिः । केन सुखेन जलेन वा पर पूर्त्तिं ददातीति । क + पर् + दा + सुपीति योग विभागात् कः । कस्य गङ्गाजलस्य परा पूरणेन दापयति शुध्यति वा । क + पर् + दैप् शोधने “आतोऽनुपसर्गे कः” । ३ । २ । ३ । इति कः ।) शिवजटा । इत्यमरः । १ । १ । ३७ ॥ (यथा काशिखण्डे । २९ । ४४ । “कमनीयजलाकम्रा कपर्द्दिसुकपर्दगा” ॥) वराटकः । इति मेदिनी ॥ (“पञ्चभिः कपद्दः पञ्चिका नाम द्यूतमस्ति” । इति पां २ । १ । १० । सूत्रस्य सरला टीका ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-022-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें