🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:29:32 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

करंभ
karaṃbha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
करंभ संज्ञा पुं॰ [सं॰ करम्भ]
१. दही में सना सत्तु ।
२. दलिया ।
३. मिली जुली गंध ।
४. पंक । उ॰—जौ को कुटक र भुसी अलग करके भुनकर पीसते थे और उसको सत्तु एवं दही में मिलाकर नमक भोज्य पदार्थ बनाते थे ।—हिंदु॰ सभ्यता, पृ॰ ८० ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
करम्भ अस्, m. groats or coarsely-ground oats &c.
a dish of parched grain, a cake or flour or meal mixed with curds, a kind of gruel (generally offered to Pūṣan as having no teeth to masticate hard food), RV.; AV.; VS. &c.
a mixture
N. of a poisonous plant, Suśr.
of a son of Śakuni and father of Devarāta, Hariv.
of the father of Asura Mahiṣa
of a monkey, R.
of a brother of Rambha
करम्भ mfn. mixed (as an odour), BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (255,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
करंभः(बः) 1 Flour or meal [] mixed with curds. --2 Mud; करंभवालुकातापान् Ms. 12. 76 (where the word is variously interpreted; but Medhātithi takes it to mean ‘mud’). --3 Groats or coarsely ground oats. --4 A mixed odour.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0380-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
करम्भ पु० केन जलेन रभ्यते सिच्यते रभ--घञ् मुम् च । १ दधिमिश्रितसक्तुषु अमरः “धानावन्तं करम्भिणमपू- पवन्तम्” ऋ० ३, ५२, १, । “पूषण्वते ते चकृमा करम्भम्” ऋ० ३, ५२, ७, “अतषानिव यवान् कृत्वातानीषदिवोपतप्य करम्भपात्राणि तेषां कुर्व्वन्ति” शत० ब्रा० २, ५, २, ४, २ उदगन्थे “धानाः करम्भः सक्तवः परिवापः पयो दधि” यजु० ९, २१, “करम्भः उदमन्यः” वेददी० । “रूपं वदरमुपवाका करम्भस्य” २२ । “करम्भादिति पूषणम्” ऋ० ६, ५६, १ । ३ भ्रष्टयवमात्रे । “कामधियस्त्वयि रचिता न परमारोहन्ति यथा करम्भवीजानि” भाग० ३, २६, ३७, “करम्भवीजानि भर्जितयववीजानि” श्रीधरः । “करम्भबालुकातापान् कुम्भीपाकांश्च दारुणान” मनुः । [] करम्भपाकार्थं बालुकावदातापोयेषु इति । “करम्भबालुकां तप्तामायसीश्च शिलाः पृथक” भा० स्वर्गा० २ अ० । निरयव- र्ण्णने । द्रव्यावयववैषम्पात् ४ मिश्रगन्धे । “करम्भपूतिसौ- रभ्यशान्तोग्राम्लादिभिः पृथक्” एकोविभिद्यते गन्धः” भाग० ३, २६, ४३, “करम्भोमिश्रगन्ध” श्रीधरः । ५ प्रियङ्गुवृक्षे ६ शतावर्य्याञ्च राजनि० । स्वार्थे कन् करम्भक तत्रार्थे
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1697-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
करम्भः, पुं, (केन जलेन रभ्यते मिश्रीक्रियते । रभि- धातोरनेकार्थत्वात् “अकर्त्तरि चेति” घञ् । ३ । ३ । १९ । रभेरशव्लिटोः । ७ । १ । ६३ । इति नुम् ।) दधिमिश्रितशक्तुः । इत्यमरः । २ । ९ । ४८ ॥ (यथा शतपथव्राह्मणे । २ । ५ । २ । ४ । [] “अतुषानिव यवान् कृत्वा तानीषदीवोपतप्य तेषां करम्भपात्राणि कुर्व्वन्ति” ॥ उदमन्थः । यथा, यजुर्व्वेदे १९ । २१ । “धानाः करम्भः सक्तवः परिवापः पयोदधि” । “करम्भः उदमन्थः । इति वेददीधितिः ॥ भृष्टयवमात्रम् । यथा मनुः १२ । ७६ । “करम्भवालुकातापान् कुम्भीपाकांश्च दारुणान्” । करम्भवालुकातापान् करम्भैर्यवैः सह भृष्टा या वालुकाः तद्वत्तप्तवालुकादीन् इत्यर्थः ॥ मिश्रगन्धः । यथा भागवते ३ । २६ । ४५ । “करम्भपूतिसौरभ्य शान्तोदग्रादिभिः पृथक् । द्रव्यावयववैषम्याद् गन्ध एको विभिद्यते” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-032-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "करंभ" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें