🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:02:52 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

करभ
karabha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कलाई से छोटी उँगली तक हाथ का बाहरी भाग (2.6.82)
ऊँट का बच्चा (2.9.76)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
करभ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ करभी]
१. हथेली के पीछे का भाग । करपृष्ठ ।
२. ऊँट का बच्चा ।
३. हाथी का बच्चा ।
४. उँट । उ॰— पंच सहस सादी परे, करभ कठि्ठ सत षेत । डेठ अहन रण भुंम मह, बही श्रोण मिलि रेत । — प॰ रासो, पृ॰ १५४ ।
५. नख नाम की सुगंधित वस्तु ।
६. कटि । कमर ।
७. दोहे के सातवे भेद का नाम जिसमें १६ गुरु और
१६. लघु होते हैं । जैसे, — भए पशू तारे पशू सुनी पशुन की बात । मेरी पशुमति देखि कै काहे मोहिं विनात । ८कनिष्ठा (छिंगुनी) अँगुली से लगाकर उसके नीचे तक हथेली का उभरा भाग (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. करभ m. (for 2. See col. 3) (√ कॄ, Uṇ. iii, 122; but more probably connected with 1. कर), the trunk of an elephant, MBh.; Śak. &c.
a young elephant, BhP.
a camel, MBh.; Suśr. &c.
a young camel, Pañcat.
the metacarpus (the hand from the wrist to the root of the fingers), Sāh. Comm. on Uṇ. &c.
(in mus.) a singer who wrinkles the forehead when singing
a kind of perfume, L.
a wall, L.
N. of Danta-vakra (king of the Karūṣas), MBh. ii, 577
2. करभ (for 1. See col. 2) n. the lunar mansion called Hasta, Hcat.
करभ &c., for 1. See p. 254, col. 2
for 2., p. 254, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (254,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
करभः [कृ-अभच् Uṇ. 3. 122; करे भाति, भा-क Tv.] 1 The back of the hand from the wrist to the root of the fingers; metacarpus; as in करभोरूः R. 6. 83; see करभोरू below. --2 The trunk of an elephant. --3 A young elephant. --4 A young camel; Śi. 5. 3. --5 A camel in general. --6 A kind of perfume. --भी A shecamel. --Comp. --ऊरूः f. a lady whose thighs resemble the back of the fore-arm; अंके निधाय करभोरु यथासुखं ते Ś. 3. 21; Śi. 10. 69; Amaru. 69; or (according to another explanation), whose thighs resemble the trunk of an elephant; cf. Ku. 1. 36.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0380-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
करभ पु० कॄ--अभच् करे भाति भा--क घा । मणिबन्धात् कनि- ष्ठापर्य्यन्ते करस्य १ बाह्यदेशे, अमरः । २ करिशावके, “कदली कदली करभः करभः” प्रसन्नरा० “करभोरु रतिप्रज्ञे द्वितीये पञ्चमेऽप्यहम्” विद्यासु० ३ उष्ट्रशिशौ (नखी) नाम ४ ग्रन्धद्रव्ये, ५ उष्ट्रमात्रे पुंस्त्री मेदि० । स्त्रियां ङीष् “करभकण्ठकडारमाशाः” माघः “स तु बृत्तस्य परिघं करञ्च करभोपमम्” भाग० ६, १२, २१ । “व्यजायन्त खरा गीषु करभाऽश्वतरीषु च” भा० मौस० २ अ० । करोबभेत्यस्याः क्विप् भी बा० ड गौरा० ङीष् या । ६ करभी वृश्चिकाल्याम् स्त्री (विछाति) स्वार्थे कन् करभक । उष्ट्राद्यर्थे पुं स्त्री । स्त्रियां करभिका ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1695,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
करभः, पुं, (कृणाति कीर्य्यतेऽनेन वा । कृञ् हिंसायां कॄश विक्षेपे वा “कॄशॄशलिकलिगर्दिभ्योऽभच्” । उणां । ३ । १२२ । इति अभच् । करे भाति शोभते इति वा । भा + कः ।) मणिवन्धावधिकनिष्ठा- पर्य्यन्तं करस्य वहिर्भागः । (यथा, रघुः । ६ । ८३ । “धात्री कराभ्यां करभोपमोरुः ॥) उष्ट्रशिशुः । इत्यमरः ॥ २ । ९ । ७५ । करिशावकः । इत्यमरटीकासारसुन्दरी ॥ (यथा भागवते ८ । २ । २२ । “सघर्म्मतप्तः करिसिः करेणुभि- र्वृतोमदच्युत्करभैरणुद्रतः” ॥) उष्ट्रः । इति मेदिनी ॥ नखनामगन्धद्रव्यम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ कटिः । इति जटाधरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-031-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "करभ" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें