🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:20:36 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

करमाला
karamālā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
करमाला १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ ] उँगलियों के पोर जिनपर उँगली रखकर माला के अभाव में जप की गिनती करते हैं ।
करमाला २ † संज्ञा पुं॰ [देश॰] अमलतास ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर—माला f. the hand used as a rosary (the joints of the fingers corresponding to the beads), Tantras. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (253,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
करमाला स्त्रो करः कराङ्गुलिपर्व मालेव जपसंख्याहेतु- त्वात् । “आरभ्यानामिकामध्यं दक्षिणावर्त्तयोगतः । तर्जनीमूलपर्य्यन्तं करमाला प्रकीर्त्तिता” इत्युक्तलक्षणायां जपसंख्यार्थं कराङ्गुलिपर्वरूपायां मालायाम् । अत्र विशेषस्तन्त्रसा० उक्तः यथा सनत्कुमारसंहितायाम् “तर्ज्जनी मध्यमानामा कनिष्ठा चेति ताः क्रमात् । ति- स्रोऽङ्गुल्यस्त्रिपर्वाणो मध्यमा चैकपर्विका । पर्वद्वयं सध्यमाया मेरुत्वेनोपकल्पयेत्” । क्रममाह तत्रैव “अनामामध्यमारभ्य कनिष्ठादित एव च । तर्जनीमूल- पर्य्यन्तं दशपर्वसु सं जपेत्” । तत्रैव । “अनामामूलमारभ्य [] कनिष्ठादित एव च । तर्जनीमध्यपर्य्यन्तमष्टपर्वसु संज- पेत्” । एतद्वचनन्तु अष्टोत्तरशतविषयम् विष्णुविषयञ्च । शक्तिविषये पुनः “अनामिकात्रयं पर्व कनिष्ठा च त्रि- पर्विका । मध्यमायाश्च त्रितयं तर्ज्जनीमूलपर्वणि । तर्जन्यग्रे तथा मध्ये यो जपेत् स तु पापहृत्” । अन्यच्च “अवामामूलमारभ्य प्रादक्षिण्यक्रमेण च । मध्यमा- मूलपर्य्यन्तं संजपेदष्टपर्वसु” । इदमपि अष्टोत्तरशत- विषयम् । हंसपारमेश्वरे “र्पवत्रयमनामायाः परि- वर्त्तोन वै क्रमात् । पर्वत्रयं मध्यमायास्तर्जन्येकं समाहरेत । पर्वद्वयन्तु तर्ज्जन्याः मेरुंतद्विद्धि पार्वति! । शक्तिमाला समाख्याता सर्वतन्त्रप्रदीपिता । श्रीविद्या- यामयं विशेषः । “अनामामूलमारभ्य प्रादक्षिण्यक्रमेण च । मध्यमामूलपर्य्यन्तं दशपर्वसु संजपेत्” । अन्यच्च “मध्यमाया अनामाया मूलाग्रञ्च द्वयं द्वयम् । कनिष्ठा- याश्च तर्ज्जन्यास्त्रयं पर्व महेश्वरि! । अनामामध्यम- योश्च मेरुःस्यात् द्वितयं शुभम् । प्रादक्षिण्यक्रमाद्देवि । जपेत् त्रिपुरसुन्दरीमिति” यामलात् “कनिष्ठामूलमारभ्य प्रादक्षिण्यक्रमेण तु । तर्ज्जनीमूलपर्य्यन्तं जपदष्टसु प- र्वसु” इति श्रीक्रमवचनाच्च । इदमपि तथैव । मुण्ड- मालातन्त्रे “अनामिकाद्वयं पर्व कनिष्ठादिक्रमेण तु । तर्जनीमूलपर्य्यत्तं करमाला प्रकीर्त्तिता । अङ्ग- लीं न वियुञ्जीत किञ्चिदाकुञ्चिते तले । अङ्गुलीनां वि- योगाच्च छिद्राच्च स्रवते जपः” । अन्यत्रापि । “अङ्गुल्यग्रे च यज्जप्तं यज्जप्तं मेरुलङ्घने । पर्वसन्धिषु यज्जप्तं तत्- सर्वं निष्फलं भवेत् । गणनाविधिमुल्लङ्घ्य यो जपेत् त- ज्जपं यतः । गृह्णन्ति राक्षसास्तेन गणयेत् सर्वथा बुधः । जपसंख्या तु कर्त्तव्या नासंख्यातं जपेत् सुधीः । असं- ख्याकारकस्यास्य सर्वं भवति निष्फलम् । हृदये हस्तमा- रोप्य तिर्य्यक् कृत्वा कराङ्गुलीः । आच्छाद्य वासमा हस्तौ दक्षिणेन सदा जपेत्” । गायत्रीजपे विशेषः विधानपा० गायत्रीहृदये “अनामिकामध्यरेखावध्यधः प्रक्रमेण च । तर्ज्जन्थादिगतान्ते च अक्षमाला करे स्थिता” अना- मिकाया मध्यरेखामादिं कृत्वा तर्जन्या आदिरेखा अन्ते यस्याः सेयं करे स्थिता मालेत्यर्थः विघानपा० । तत्रैव यमः । “सहस्रपरमां देवीं शतमध्यां दशाबराम् । गा- यत्रीं तु जपेन्नित्थं सर्वकलमषनाशिनीम् । पर्वभिस्तु जपे- द्देवीमन्यत्रानियमः स्मृतः । गायत्र्यावेदवीजत्वात् गदितं ब्रह्मणा स्वयम् । अङ्गष्ठाग्रेण यज्जप्तं बज्जप्तं [] मेरुलङ्घतात् । असंख्यातं तथा जप्तं तत्मर्वं निष्फलं भवेत्” मदनपारिजाते तु मध्यमाया द्वयं पर्वेतिपाठः । आ० त० शङ्खः । “तिस्रोऽङ्गुल्यस्त्रिपर्व्वाणो मध्यमा चैकपर्विका । अनामामध्यमारभ्य जप एवमुदाहृतः” काग्ये मालाऽभावे एवास्याग्राह्यता नित्ये तु सर्वथैव ग्रा- ह्यता यथाह योगिनीत० । “नित्यं जपं करे कुर्य्यान्न- काम्यमवरोधनात् । काम्यमपि करे कुर्य्यात् मालाऽभावे प्रियंवदे! । तत्राङ्गुल्या जपं कुर्य्यात् साङ्गुष्ठाङ्गुलिभि- र्जपेत् । अङ्गुष्ठेन विना कर्म कृ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
करमाला, स्त्री, (कराङ्गुलीभिर्मालयेव जपनात् कर- रूपा माला । कराङ्गुल्य मालेव वा ।) करपर्ब्ब- रूपमाला । यथा, “अनामिकात्रयं पर्ब्ब कनिष्ठात्रितयं तथा । तर्ज्जनीमूलपर्य्यन्तं करमाला प्रकीर्त्तिता” ॥ इति मुण्डमालातन्त्रे सामान्यविषयम् ॥ * ॥ “तर्ज्जनी मध्यमानामा कनिष्ठा चेति ताः क्रमात् । तिस्रोऽङ्गुल्यस्त्रिपर्ब्बाणो मध्यमा चैकपर्ब्बिका । पर्ब्बद्वयं मध्यमाया मेरुत्वेनोपकल्पयेत्” ॥ इति शिवरहस्यीयं शक्तिभिन्नविषयम् ॥ * ॥ “अनामामूलमारभ्य कनिष्ठादिक्रमेण तु । तर्ज्जनीमध्यपर्य्यन्तमष्टपर्ब्बसु संजपेत्” ॥ इति सनत्कुमारसंहितावचनं शक्तीतरेषामष्ट- वारविषयम् ॥ * ॥ “अनामिकात्रयं पर्ब्ब कनिष्ठा च त्रिपर्ब्बिका । मध्यमायाश्च त्रितयं तर्ज्जनीमूलपर्ब्बिका ॥ करमाला समाख्याता आरभ्यानामिकान्तरात् । तर्ज्जन्यग्रे तथा मध्ये यो जपेत् स तु पापकृत्” ॥ इति शक्तिविषये मुण्डमालातन्त्रम् ॥ * ॥ तथा । “अनामामूलमारभ्य प्रादक्षिण्यक्रमेण तु । मध्यमामूलपर्य्यन्तं जपेदष्टसु पर्ब्बसु” ॥ इदमपि शक्तिविषये अष्टवारपरम् । इति श्या- मारहस्यम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-032-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें