🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:36:46 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कर्कोटक
karkoṭaka
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्कोटक m. Momordica Mixta, Suśr.
Aegle Marmelos, L.
the sugarcane, L.
N. of a Nāga, MBh.; Hariv. &c.
कर्कोटक m. pl. N. of a people, MBh. viii, 2066
कर्कोटक n. the fruit of Momordica Mixta, Suśr. i, 222, 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (256,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्कोटः, --टकः 1 One of the eight principal cobras. [When king Nala, being persecuted by Kali, was made to undergo many hardships, Karkoṭa, who was once saved by him from fire, so deformed him that none might recognise him during his days of adversity] --2 The sugar-cane. --3 The बिल्व tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0381-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्कोटकः पुं, (कर्कं कण्टकमयत्वात् कठोरं अटति प्राप्नोति तद्रूपतया कायति प्रकाशते । पृषोदरा- दित्वात् ओकारादेशे साधुः ।) विल्ववृक्षः । (कर्कोट + संज्ञायां कन् ।) कद्रुपुत्त्रनागराज- विशेषः । इति मेदिनी ॥ (यथा, महाभारते । १ । आस्तीके । ३५ । ५ । “ऐरावतस्तक्षकश्च कर्कोटकधनञ्जयौ” ॥) [] इक्षुः । इति राजनिर्घण्टः ॥ फललताविशेषः ॥ काँकरोल इति भाषा । तत्पर्य्यायः । किला- सघ्नः २ तिक्तपत्रः ३ सुगन्धकः ४ । इति हेम- चन्द्रः ॥ अस्य गुणाः । शुक्रकफपित्तनाशित्वम् । रुचिकारित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ (“तद्वत् कर्कोटकं प्रोक्तम्” ॥ इति सुश्रुते । शूत्रे । ४६ अध्याये ॥ विशेषश्चास्यैर्व्वारुकशब्दे प्रदर्शितः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-037-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें