🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:25:54 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कर्णवेध
karṇavedha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कर्णवेध संज्ञा पुं॰ [सं॰] बालकों के कान छेदने का संस्कार । कनछेदन । करनबेध ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्ण—वेध m. ‘ear-boring’ (a religious ceremony sometimes performed as a saṃskāra or to prevent a woman from dying if the birth of a third son be expected), PSarv.
piercing the ear to receive earrings.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (257,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्णवेधः, पुं, (कर्णयोः कर्णस्य वा वेधः वेधनम् ।) कर्णयोश्छिद्रकरणम् । काण्वधान इति भाषा । तस्य विधिर्यथा । मदनरत्ने वशिष्ठश्रीधरौ ॥ “मामे षष्ठे सप्तमे वाष्टमे वा येध्यौ कर्णौ द्वादशे षोडशेऽह्नि । मध्येनाह्नः पूर्व्वभागे न रात्रौ [] नक्षत्रे द्वे द्वे तिथी वर्ज्जयित्वा” ॥ अत्र जन्ममासो वर्ज्ज्यः । ज्योतिर्निबन्धे गर्गः । “मासे षष्ठे सप्तमे वाप्यष्टमे मासि वत्सरे । कर्णवेधं प्रशंसन्ति पुष्ट्यायुःश्रीविवृद्धये” ॥ मदनरत्ने । “प्रथमे सप्तमे मासि अष्टमे दशमेऽथवा । द्वादशे च तथा कुर्य्यात् कर्णवेधं शुभावहम्” ॥ हेमाद्रौ व्यासः । “कार्त्तिके पौषमासे वा चैत्रे वा फाल्गुनेऽपि वा । कर्णवेधं प्रशंसन्ति शुक्लपक्षे शुभे दिने” ॥ श्रीधरः । “हरिहरकरचित्रासौम्यपौष्णोत्तरार्य्या- दितिवसुषु घटाली सिंहवर्ज्ज्येषु लग्ने । शशिगुरुबुधकाव्यानां दिने पर्ब्बरिक्ता- रहिततिथिषु शुद्धे नैधने कर्णवेधः” ॥ मदनरत्ने वृहस्पतिः । “द्वितीया दशमी षष्ठी सप्तमी च त्रयोदशी । द्वादशी पञ्चमी शस्ता तृतीया कर्णवेधने ॥ सौवर्णी राजपुत्त्रस्य राजती विप्रवैश्ययोः । शूद्रस्य चायसी सूची मध्यमाष्टाङ्गुलात्मिका” ॥ हेमाद्रौ देवलः । “कर्णरन्ध्रं रवेश्छाया न विशेदग्रजन्मनः । तं दृष्ट्वा विलयं यान्ति पुण्यौघाश्च पुरातनाः” ॥ शङ्खः । “अङ्गुष्ठमात्रशुषिरौ कर्णौ न भवतो यदि । तस्मै श्राद्धं न दातव्यं दत्तञ्चेदासुरं भवेत्” ॥ इति निर्णयसिन्धुः । कर्णषट्कदोषनिवारणार्थं कर्णस्य वेधनम् । सोदरभ्रातॄणां संस्काराणाञ्च पौर्ब्बापर्य्यक्रमः कर्णवेधस्यासंस्काररूपत्वात् न तथा नियमः । यथा, -- “यदापत्यद्वयं तिष्ठेत् सम्भवोऽप्यपरस्य च । कर्णषट्कं विजानीयाद्गर्हितं तत्त्रयस्य च ॥ इत्याशङ्क्य तयोर्म्मध्ये शुद्धिर्यस्याथ वत्सरे । कर्णवेधो हितस्तस्य तस्य ज्येष्ठविचारणा ॥ षट्कर्णोत्पत्तिमाशङ्क्य भानोः शुद्ध्यासमेऽपि च । कर्णौ वेध्यौ न दोषः स्यादन्यथा मरणं भवेत्” ॥ इति मलमासतत्त्वे माण्डव्यवचनम् ॥ अस्य काल- नियमो यथा, -- राजमार्त्तण्डे । “न जन्ममासे न च चैत्रपौषे न वर्षयुग्मे न हरौ प्रसुप्ते । रवौ च दुष्ठे न च कृष्णपक्षे न जन्मभे कर्णविधिः प्रशस्तः” ॥ तथा दीपिकायाम् । “नो जन्मेन्दुभमाससूर्य्यरविजक्ष्माजाहसुप्ताच्युते शम्तेऽर्केलघुविष्णुयुग्ममृदुभस्वात्युत्तरादित्यभैः । सौम्यैस्त्र्यायत्रिकोणकण्टकगतैः पापौस्त्रिलाभारिगै रोजोऽब्दे श्रुतिवेध इज्यसितभे लग्ने तु काले शुभे ॥ अत्रापि तिथ्यङ्गादिविद्धमृक्षं वर्जयेत् ॥ यथाह गर्गः । “कर्णवेधव्रते कुर्य्यादुदङ्मार्गस्थिते रवौ । दक्षिणाशास्थिते भानौ नैव कुर्य्यात् कथञ्चन” ॥ इनि ज्योतिषतत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-042-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कर्णवेध" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें