🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:57:09 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कर्तरी
kartarī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कर्तरी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. कैंची । कतरनी ।
२. (सुनारों की) काती ।
३. छोटी तलवार । छुरी । कटारी ।
४. ताल देने का एक बाजा ।
५. फलित ज्योतिष का एक योग । जब दो क्रुर ग्रहों के बीच में चंद्रमा या कोई लग्न हो, तब कर्तरी योग होता है । इससे कन्या की मृत्य और अपना बंधन होता है ।
६. बाण का वह भाग जहाँ पख लगाया जाता है [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्तरी f. id., Hcat.
the part of an arrow to which the feathers are attached, L.
a kind of dance.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (257,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्तरिका, कर्तरी 1 Scissors. --2 A knife. --3 Cutlass, small sword.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0383-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्त्तरी स्त्री कृत--घञ् कर्त्तं राति रा--क गौरा० ङीष् । कृपा- ण्याम् पत्रीकृतहिरण्यादेः छेदनसाधने (कातारी) २ अस्त्रभेदे “ददर्शं कर्त्तरीयन्त्रममृतोपरिसंस्थितम् । मनःपवनवेगेन भ्रममाणं महारयम् । अपि स्पृशन्तं मशकं यत् खण्डयति कोटिशः” काशी० । केशादिकर्त्तनसाधने (काँचि) ३ अस्त्रे, “क्रूरमध्यगतश्चन्द्री लग्नं वा क्रूरमध्यगन् । कर्तरो नाम योगोऽयम्” इति ज्योतिषोक्ते ४ योगभेदे च । कर्त्तरोयोग उपयमशब्दे १२५९, ६० तत्प्रति- प्रसविशेषोऽपि उक्तः । कृत--अरि--कर्त्तरिरित्यप्यत्र स्त्री । “क्षरकर्त्तरिसंदशैस्तस्य रोमाणि निर्हरेत्” सुश्रु० । “पापो कर्त्तरिकारकौ” मूहु० चि० । अत्र “ङ्यपोरिति” पा० ह्रस्वः” पीयू० । वस्तुतः क्षुरकर्त्तरिसदंशैरित्यत्र द्वन्द्वे ह्रस्वाप्रसक्तेः ह्रस्वान्तोऽपि कर्त्तरिशब्दोऽस्तीति गम्यते । स्वार्थे कन् । कर्त्तरिकाप्यत्र स्त्री ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1716,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्त्तरी, स्त्री, (कृन्ततीति । कृति छेदने + बाहुलका- दरप्रत्ययः ततो ङीष् । यद्वा कृत् + घञ् । कर्त्तं रातीति । “आतोनुपेति” । ३ । २ । ३ । कः । गौरादित्वात् ङीष् ।) कृपाणी । इत्यमरः । २ । १० । ३४ ॥ पत्रीकृतस्वर्णादेः कर्त्तनास्त्रम् । काति इति ख्यातः ॥ केशकर्त्तनिका । इति भरतः । काँचि इति भाषा । काटारी इति ख्याता च ॥ (योगविशेषः । यथा, ज्योतिषशास्त्रे । “क्रूरमध्यगतश्चन्द्रो लग्नं वा क्रूरमध्यगम् । कर्त्तरी नाम योगोऽयं कन्या निधनकारकः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-043-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें