कर्म्मज त्रि० कर्मणो कर्मजन्यादृष्टात् जायते जन--ड । कर्महेतुके रोगादौ । रोगादिव्याधयो हि नानाविधाः यथोक्तं भावप्र०- “तेष स्वाभाविकाः केचित्केचिदागन्तवः स्मृताः । मानसाः केचिदाख्याताः कथिताः केऽपि कायिकाः । तत्र स्वाभाविकाः शरीरस्वभाबादेव जाताः । क्षुत्पिपासा सुषुप्त्या च जरामृत्युप्रवृत्तयः । अथवा स्वस्वभावादुत्पत्ते र्जाता स्वाभाविकाः सहजा इति यावत् । ते च जन्मा- न्धत्वादयः । आगन्तवोऽभिघातादिजनिताः । अथवा जन्मोत्तरभाविनः कामक्रोधलोभमोहभयाभिमान- दैन्यपैशुन्यशोकविषादेर्ष्यासूयामात्सर्य्यप्रभृतयः । अथ वोन्मादापस्मारमूर्च्छाभ्रममोहतमः संन्यासप्रभृतयः । कायिकाः पाण्डुरोगप्रभृतयः । कर्मजाः कथिताः केचिद्दोषजाः सन्ति चापरे । कर्मदोषोद्भवाश्चान्ये व्याधयस्त्रिविधाः स्मृताः । तत्र कर्मजाः व्याधय यत्प्राक्तनन्दुष्कर्मभवङ्केवलभोगनाश्यम् प्रायश्चित्तनाश्य वा ततो जाताः न तु दुष्टवातादिदोषेण जनितास्तथा । यथाशास्त्रन्तु निर्णीतो यथाव्याधिचिकित्सितः । न शमं [] याति यो व्याधिः स ज्ञेयः कर्मजो बुधैः । दोषजाः मिथ्याहारविहारप्रकुपितवातपित्तकफजाः । ननु मिथ्या- हारविहारिणामपि प्राक्तनसुकृतेन नैरुज्यं दृश्यत एव । ततो दोषजेष्वपि प्राक्तनं दुष्कर्मैव कारणम् तत् कथं दोषजा इत्युच्यन्ते? । दोषयेष्वपि वस्तुतः आदिकारणं दुष्कर्म वर्त्तत एव किन्तु तत्र मिथ्याहारविहारदूषिता दोषा हेतवो दृश्यन्त इति दोषजा इत्युच्यन्त इति स- माधिः । कर्मदोषीद्भवाः । स्वल्पदोषा गरोयांसस्ते ज्ञेयाः कर्मदोषजाः । अत्रकारणं दुष्कर्मं प्रबलं यतो दो- षाल्पत्वेऽपि व्याधेर्गंरीयस्त्वन्तत्कर्मक्षयादेव क्षीणं भवति । दोषाः स्वल्पा अपि निदानत्वनोक्ता दृश्यन्त एवेति दो- षाणां कारणतां मन्यन्त इति । कर्मंक्षयात् कर्मकृता दोषजाः स्वस्वभेषजैः । कर्मंदोषोद्भवा यान्ति कर्म- दोषक्षयात् क्षयम् । दोषजाः स्वस्वभषजैरिति दोपजे- ष्वादिकारणम् दुष्कर्म तद्भेषजार्थद्रव्यक्षयादिजनितं दुःखभोगेन कटुतिक्तकषायाद्यहृद्यभक्षणादिजनितदुःख- भोगेन च क्षयं यान्ति । शेषा दुष्टा हेतवो दोषास्ते स्वस्व- भेषजैः क्षयं यान्तीत्यर्थः । २ कायिकवाचिकमानसकर्मभवे स्थावरादिजन्मनि “शुभाशुभफलं कर्म्म मनोवाग्देहसम्भवम् । कर्मजागतयो नॄणामुत्तमाधममध्यमाः” ३ कर्म्मजातमात्रे पापादिदोषे च “तथा दहति वेदज्ञः कर्म्मजं दोषमात्मनः” मनुः । क्रियाजन्ये ४ संयोगे ५ विभागे च । “अप्राप्तयोस्तु या प्राप्तिः सैव संयोग ईरितः । कीर्त्तितस्त्रिविधस्त्वेष आद्यो ऽन्यतरकर्मजः । तथोभयक्रियाजन्यो भवेत् संयोगजोऽ- परः । आदिमः श्येनशैलादिसंयोगः परिकीर्त्तितः । नेषयोः सन्निपातो यः स द्वितीय उदाहृतः । कपालत- रुसंयोगात् संयोगस्तरुकुम्भयोः । तृतीयः स्यात् कर्मजो- ऽपि द्विधैव परिकीर्त्तितः । अभिघातो नोदनञ्च शब्द- हेतुरिहादिमः । शब्दाहेतुर्द्वितीयः स्याद्विभागोऽपि त्रिधा भघेत् । एककर्मोद्भवस्त्वाद्यो द्वयकर्मोद्भवोऽपरः । विभागजस्तृतीयः स्यात् तृतीयोऽपि द्विधा भवेत्” भाषा० ६ वेगाख्यसंस्कारे च “मूर्त्तमात्रे तु वेगः स्यात् कर्मजो- वेगजः क्वचित्” भाषा० ७ वटवृक्षे पु० जटा० । ८ कलियुगे पु० शब्दर० । क्रियाजकर्मभवादयोऽप्यत्रार्थे । ९ धर्माधर्म्म- रूपे गुणभेदे अदृष्टे वेदान्तिमते कर्मणः सूक्ष्मावस्थापन्ने १० संस्कारभेदे ११ स्वर्गे १२ नरके च अदृष्टद्वारा तयोः कर्मजन्यत्वात्तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1728-a) स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।