🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:34:42 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कलम
kalama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कलम १ संज्ञा पुं॰ सं॰ स्त्री॰ [अ॰ कलम, तुलनीय]
१. सरकड़े की कटी हुई छोटी छड़ या लोहे की जीभ लगी हुई लकड़ी का टुकड़ा जिसे स्याही में डुबाकर कागज पर लिखते हैं । लेखनी । उ॰—लिए हाथ में कलम कलम सिर करत अनेकन ।— प्रेमघन॰, भा॰ १, पृ॰ १५ । क्रि॰ प्र॰—चलना ।—चलाना ।—बनना ।—बनाना । मुहा॰—कलम खींचना, फेरना या मारना= लिखे हुए को काटना कलम चलना= (१) लिखाई होना । (२) कलम का कागज पर अच्छी तरह खिसकना । जैसे, —यह कलम अच्छी नहीं चलती, दुसरी लाओ । कलम चलाना= लिखना । कलम तोड़ना= लिखने की हद कर देना । अनूठी उक्ति कहना । कलमबंद करना= लेखबद्ध करना । कलमबंद= पूरा पूरा । ठीक ठीक । जैसे, —कलमबंद सौ जूते लगेंगे । यौ॰—कलम कसाई । कलमतराश । कलमदान ।
२. किसी पेड़ की टहनी जो दूसरी जगह बैठने या दूसरी पेड़ में पैबंद लगाने के लिये काटी जाय । क्रि॰ प्र॰—करना ।—कराना ।—काटना ।—लगाना । मुहा॰—कलम करना= काटना । उ॰—लिए हाथ में कलम कलम सिर करत अनेकन ।—प्रेमघन॰, १, पृ॰ १५ ।
कलम कराना= कटवाना । उ॰—कलम रुकै तो कर कलम कराइये ।—(शब्द॰) । कलम घिसना=कलम चलाना । उ॰—आखिर कलम घिसने से पहिले ही जीभ चलाने की विद्या सीखी थी ।—किन्नर॰, पृ॰ २१ ।
३. वह पौधा जो कलम लगाकर तैयार किया गया हो ।
४. वे छोटे बाल जो हजामत बनवाने में कनपटियों के पास छोड़ दिए जाते हैं । क्रि॰ प्र॰—काटना ।—छाँटना ।—बनाना ।—रखना ।
५. एक प्रकार की वंशी जिसमें सात छेद हैं ।
६. बालों की कूची जिससे चित्रकार चित्र बनाते या रंग भरते हैं । यौ॰—कलमकार ।
७. शीशे का काटा हुआ लंबा टुकड़ा जो झाड़ में लटकाया जाता है ।
८. शोरे, नौसादर आदि का जमा हुआ छोटा लंबा टुकड़ा । रवा ।
९. छछुंदर । फुलझड़ी (आतशबाजी) ।
१०. सोनारों या संगतराशों का एक औजार जिससे वे बारीक नक्काशी का काम करते हैं ।
११. मुहर बनाने वालों का वह औजार जिससे वे अक्षर खोंदते हैं ।
१२. किसी पेशेवाले का वह औजार जिससे कुछ काटा, खोदा या नकाशा जाय ।
१३. शैली । पद्धति । जैसे, राजपूती कलम ।
१४. लेखनकौशल ।
कलम २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह धान जो एक जगह बोया जाय और उखाड़कर दूसरी जगह लगाया जाय । जड़हन । यौ॰—कलमोत्तम= बहुत अच्छा महीन धान । कलमगोपवधू कलमगोपी= धान के खेतों की रखवाली करनेवाली स्त्री ।
२. लेखनी (को॰) ।
३. चोर (को॰) ।
४. दुष्ट । बदमाश (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कलम m. (√ 1. कल्, Uṇ. iv, 84), a sort of rice (sown in May and June and ripening in December or January), Suśr.; Ragh. &c.
a reed for writing with;
कलम [cf. Lat. calamus; Gk. κάλαμος; and Arab. قلم]
a thief, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (260,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कलमः [Uṇ. 4. 84] 1 Rice which is sown in May-June and ripens in December-January; सुतन पांवोः कलमस्य गोपिकां Ki. 4. 9, 34; Ku. 5. 47; R. 4. 37. --2 A pen, a reed for writing with. --3 A thief. --4 A rogue, rascal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0386-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कलम पु० कलते अक्षराणि कल--कमच् । १ लेखन्याम् जटा- धरः २ धान्यभेदे च राजव० । स च “कलमःकलिविख्यातो जायते स वृहद्वने । कश्मीरदेश एवोक्ती महा- तण्डुलगर्भकः” इति भावप्र० उक्तदेशजः । ३ उत्खात- प्रतिरोपितधान्यभेदे च । “आपादपद्मप्रणताः कलमा इव ते रघुम् । फलैः संवर्द्धयमासुरुत्खातप्रतिरोपिताः” रघुः “कलमगोपबधूर्न मृगव्रजम्” माघः “तत्र लोहितकशालिकलमकर्दमकपाण्डुकसुगन्धकशकुनाहृतपु- ष्पाण्डकपुण्डरीकमहाशालिशीतभीरुकलोध्रपुष्पकदीर्घशूक- काञ्चनकमहिषमस्तकहायनकदूषकमहादूषकप्रभृतयः शा- लयः । मधुरा वीर्य्यतः शीता लघुपाका बलावहाः । पित्तघ्नाल्पानिलकफाः स्निग्धा बद्धाल्पवर्चसः । तेषां लोहितकः श्रेष्ठो दोषघ्नः शुक्रमूत्रलः । चक्षुष्योवर्ण बलकृत् स्वर्य्यो हृद्यश्रमापहः । व्रण्यो ज्वरहरश्चैव सर्व- दोषविषापहः । तस्मादल्पान्तरगुणाः क्रमशः शालयोऽव- राः” सुश्रुते तस्य गुणा उक्ताः । अस्य च रोपितधान्यत्वेन गुणविशेषःभावप्र० उक्तो यथा “रोपितास्तु नवा वृष्याः पुराणा लधवः स्थिराः । तेभ्यस्तु रोपिता भूयः शीघ्रपाकाः गुणाधिकाः” । अस्य शिला पिङ्गलवर्ण्णा “कपोलदेशे कल- माग्रपिङ्गलाः” इति कुभारे पिङ्गलोपमानत्वेन वर्णनात् । [] कलयति परेस्वं कल--अमच् । ४ चौरे पु० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1780-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कलमः, पुं, (कलते कलयति वा अक्षरं प्रकाशयति जनयति वा । कल + “कलिकर्द्दोरमः” । उणां । ४ । ८४ इति अमः ।) स्वनामख्यातलिपिसाधनवस्तु । तत्पर्य्यायः । लेखनी २ वर्णतूली ३ अक्षरतूलिका ४ । इति जटाधरः ॥ स्वनामख्यातशालिधान्य- विशेषः । (यथा, रघुः । ४ । ३७ । “आपादपद्मप्रणताः कलमा इव ते रघुम् । फलैः संवर्द्धयामासुरुत्खातप्रतिरोपिताः” ॥) अस्य गुणाः । रक्तदोषत्रिदीषनाशित्वम् । चक्षु- र्हितकारित्वम् । कषायत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ “रक्तशालिर्महाशालिः कलमः षष्टिकोऽपरः” । इति हारीते प्रथमस्थाने १० अध्याये ॥ (“शूकजेषु वरस्तत्र रक्ततृष्णात्रिदोषहा ॥ महांस्तस्यानुकलमस्तञ्चाप्यनु ततः परे” ॥ इति वाभटे सूत्रस्थाने ६ अध्याये ॥) चौरः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-056-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कलम" आता है (21)
श्रीकरण कलम । लेखनीवर्णतूलि वह कूँची जिससे चित्रकार चित्र बनाते हैं ।कलमवर्णांका कलम । लेखनीअक्षरजननी लेखनी । कलमलेखनी वह वस्तु जिससे लिखें या अक्षर बनावें । वणतूलिका । कलम । लिखनी । फौंटेन…लेखिनी कलम । लेखनीलेखनिका कलम । लेखनीमसिप्रसू कलमवर्णमाता कलम । लेखनीखामा कलम । लेखनीचाकू कलम, फल तथा छोटी मोटी चीजों को काटने, छीलने आदि का औजार । छुरीमसिपथ कलमशालि वैद्यक के अनुसार पाँच प्रकार के धानों में से एक प्रकार का धान जो हेमंत…दूषिका आँख की मैललट्वा एक प्रकार का करंजअग्रबीज वह वृक्ष जिसकी डाल काटकर लगाने से लग जाय । पेड़ जिसकी कमल लगेमषिप्रसू दावातकंडा लिखनी † संज्ञा स्त्री॰निहानी अंदरूनी । भीतर का छिपा हुआ । गुप्तक्रिस्टल स्फटिक । बिल्लौर
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें