🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:31:55 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

काकिणी
kākiṇī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
काकिणी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. घुँघची । गुंजा ।
२. पणा का चतुर्थ भाग जो पाँच गंडे कौड़ियों का होता है ।
३. माशे का चौथाई भाग ।
४. कौड़ी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काकिणी f. a small coin or a small sum of money equal to twenty Kapardas or cowries, or to a quarter of a Paṇa, Pañcat.; Daś.
a seed of the Abrus precatorius used as a weight, L.
the shell Cypraea moneta or a cowrie used as a coin, L.
a cubit, the fourth part of a Daṇḍa or short pole, L.
a Daṇḍa, L.
a part of a measure (उन्मानस्यांशक), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (267,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काकिणी, काकिणिका 1 A shell or cowrie used as a coin. --2 A sum of money equal to 20 cowries or to a quarter of a Paṇa. --3 A weight equal to a quarter of a Māṣa. --4 A part of a measure. --5 The beam of a balance. --6 A cubit.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0391-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काकिणी स्त्री “काकिणी च चतुर्भागो माषकस्य पणस्य च” शु० त० नारदोक्ते १ माषकचतुर्थभागे २ पणचतुर्थभागे च । “वराटकानां दशकद्वयं यत् सा काकिनी(णी)ताश्च पणश्चतस्रः” इति लीला० । “तस्मात् पणं काकिणीं वा फलं पुष्पमथापि वा । प्रदद्यात् दक्षिणां यज्ञे यया स सफलो भवेत्” शु० त० वृह० । स्वार्थे कन् । काकिणिका तत्रार्थे “क्कचिच्छिल्पिव्यवहारेण यत्किञ्चिद्धनमनेभ्यो वा काकिणिकामात्रम्” भाग० १, १४, २ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1853,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काकिणी, स्त्री, (ककलौल्ये । ककते गणनाकाले चञ्चली- भवतीति । कक + णिनि + ङीप् । पृषोदरादि- त्वात् नस्य णः ।) पणचतुर्थांशः । पाँच गण्डा- कडि इति भाषा ॥ यथाह लीलावती । “वराटकानां दशकद्वयं यत् सा काकिणी” ॥) मानदण्डः । काठा नल इत्यादि भाषा । कृष्णला । कुँच इति भाषा । एकवराटी । एक कडा इति भाषा । (“तस्मात्पणं काकिणीं वा फलं पुष्पमथापि वा । प्रदद्याद् दक्षिणां यज्ञे यया स सफलो भवेत्” ॥ इति शुद्धितत्त्वे वृहस्पतिः ॥) उन्मानस्यांशकः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-079-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें