🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:32:33 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

काकु
kāku
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
शोक, भय आदि से स्वर में आया परिवर्तन 'काकु' (स्त्री॰) कहलाता है (1.6.12)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
काकु संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. छिपी हुई चुटीली बात । व्यंग । तनज । ताना । उ॰—(क) राम बिरह दशरथ दुखित कहत केकयी काकु । कुसमय जाय उपाय सब केवल कर्मविपाकु ।— तुलसी (शब्द॰) । (ख) —बिनु समझे निज अघपरिपाकू । जारिउ जाय जननि कहि काकू ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२. अलंकार में वक्रोक्ति के दो भेदों में से एक जिसमें शब्दों के अन्यार्थ या अनेकार्थ से नहीं बल्कि ध्वनि ही से दूसरा अभिप्राय ग्रहण किया जाय । जैसे, —क्या वह इतने पर भी न आवेगा? अर्थात् आवेगा । उ॰—आलिकुल कोकिल कलित यह ललित वसंत बहार । कहु सखि नहिं ऐ हैं कहा प्यारे अबहुँ अगार (शब्द॰) ।
३. अस्पष्ट कथन (को॰) ।
४. जिह्वा (को॰) ।
५. जोर देना । बल देना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काकु f. a peculiar tone or change of the voice resulting from distress or fear or anger or grief &c., Uṇ. i, 1; Sāh.
a cry of sorrow, complaint, lamentation, Vikr. 42
stress, emphasis, Naiṣ.
the tongue, L.
muttering, murmuring, W. (cf. सेवा-काकु.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (267,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काकुः f. 1 Change of the voice under different emotions, such as fear, grief, anger; भिन्नकंठध्वनिर्धीरैः काकुरित्यभिधीयते S. D.; अलीककाकुकरणकुशलतां K. 222. (Hence) --2 A word of negation used in such a manner that it implies the contrary (affirmative), as in questions [] of appeal, (in such cases the intended meaning is suggested by a change of the voice), cf. Pt. 1. 146. --3 Muttering, murmuring. --4 Tongue. --5 Stress, emphasis.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0391-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काकु स्त्री कक--उण् । १ शोकभीत्यादिभिर्ध्वनेर्विकारे, अल- ङ्कारप्रसिद्धे २ विरुद्धार्थकल्पके नञादौ शब्देच । “कामे- कान्ते सा रसिका काकुरुतेन” सा० द० । “प्रणिजगदुरकाकु श्रावकाःस्निग्धकण्ठाः” माघः । सा० द० “वक्तृबोद्धव्य वाक्यानामन्यसन्निधिवाच्ययोः । प्रस्तावदेशकालानां काको श्चेष्टादिकस्य च । वैशिष्ट्यादन्यमर्थं या बोधयेत् साऽर्थसम्भवा” इति व्यञ्जनाहेतून् निर्द्दिश्य “भिन्नकण्ठ- ध्वनिर्धीरैः काकुरित्यभिधीयते” काकुं लक्षयित्वा उदा० “गुरुपरतन्त्रतया वत दूरतरं देशमुद्यतो गन्तुम् । अलिकुलकोकिलललितैर्नैष्यति सखि! सुरभिसमयेऽसौ” नैष्यति अपि तर्हि ऐष्यत्येवेति काक्वा व्यज्यते” इत्युक्तम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1853,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काकुः, स्त्री, (कक लौल्ये + उण् ।) शोकभयादिभि- र्ध्वनिविकारः । इत्यमरः । १ । ६ । १२ ॥ (यथा, साहित्यदर्पणे । २ । २३ । “भिन्नकण्ठध्वनिर्धीरः काकुरित्यभिधोयते” । इति काकुं लक्ष्मीकृत्य उदाहरणं यथा, तत्रैव “गुरुपरतन्त्रतया वत दूरतरं देशमुद्यतो गन्तुम् । अलिकुलकोकिलललिते नैष्यति सखि ! सुरभि समयेऽसौ ॥ नैष्यति, अपि तु एष्यति एवेति- काक्वा व्यज्यते” ॥) जिह्वा । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-079-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "काकु" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें