🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:03:03 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

काट
kāṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
काट संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ कर्त, आ॰ कट्ट]
१. काटने की क्रिया । काटने का काम । जैसे—यह तलवार अच्छी काट करती है । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना । यौ॰—काट चाँट = (१) मारकाट । लडाई । (२) काटने से बचा खुचा टुकडा । कतरना । (३) किसी वस्तु में कमी बेशी । घटाव बढाव । जैसे—इस लेख में बहुत काँट छाँट की आवश्यकता है । काट कूट = दे॰ 'काँट छाँट । मारकाट = तलवार आदि की लडाई ।
२. काटने का ढंग । कटाव । तराश । कतरब्योंत । जैसे,—इस आँगरखे की काट अच्छी नहीं है । यौ॰—काँट छाँट = रचना का ढंग । तर्ज । किता ।
३. कटा हुआ स्थान । घाव । जख्म । क्रि॰ प्र॰—करना ।
४. छरछराहट जो घाव पर कोई चीज लगने से होती है ।
५. ढँग । कपट । चालबाजी । विश्वासघात । जैसे,—वह समय पर काट कर जाता है । क्रि॰ प्र॰—करना । यौ॰—काट कपट = चोरी छिपे किसी चीज को कम कर देना । काट छाँट = ढग । जोड तोड । छक्का पंजा । जैसे,—वह बडी काट छाँट का आदमी है । काट फाँस = (१) जोड तोड । फँसाने का डंग । (२) इधर की उधर लगाना । लगाव बझाव ।
६. कुश्ती में पेंच का जोड ।
६. चिकनाई और गर्द मिली मैल । तेल, घी आदि का तलछट ।
काट २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ किट्ट = मैल] वह मैल या तलछट जो तेल के पात्र में नीचे जम जाती है । क्रि॰ प्र॰—बैठना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काट अस्, m. (= कर्त from which it is derived, Naigh. iii, 23) deepness, hole, well (Sāy.), RV. i, 106, 6; AV. xii, 4, 3; MaitrS. iii, 12, 12; ĀpŚr. xvii, 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (269,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काट पु० कं जलमट्यते प्राप्यतेऽत्र अट--आधारे घञ् । १ कूपे निरु० । “इन्द्रं कुत्सो वृत्रहणं शचीपतिं काटे निबाह्लः” ऋ० १, १०६, ६, “कूटयास्य संशीर्य्यन्ते श्लोणया काटमर्द्दति” अथ० १२, ४, ३, २ विपममार्गे वेददी०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1858,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "काट" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें