🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:22:05 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कार्तिक
kārtika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कार्तिक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक चांद मास जो क्वार और अगहन के बीच में पड़ता है । विशेष—जिस दिन इस मास की पूर्णिमा पडती है, उस दिन चंद्रमा कृत्तिका नक्षत्र में रहता है, इसी से इसका यह नाम पडा है ।
२. वह संवत्सर जिसमें बृहस्पति कृतिका या रोहणी नक्षत्र में हो । बार्हस्पत्य वर्य ।
३. कुमार स्कंद का एक विशेषण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कार्त्तिक m. (fr. कृत्तिका, q.v.; with or without मास), N. of a month corresponding to part of October and November (the twelfth month of the year, when the full moon is near the Pleiades), Pāṇ.; Lāṭy.; MBh. &c.
N. of Skanda (see कार्त्तिकेय), BrahmaP.
of a Varṣa
of a medical author
कार्त्तिक m. n. N. of the first year in Jupiter's period of revolution, VarBṛS.; Sūryas.
कार्त्तिक n. N. of a Tīrtha, MatsyaP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (275,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कार्तिक a. (की f.) [कृत्तिका-अण्] Belonging to the month of Kārtika; R. 19. 39. --कः 1 N. of the month in which the full moon is near the कृत्तिका or Pleiades (corresponding to October-November). --2 An epithet of Skanda. --की The full moon day in the month of Kārtika.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0397-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कार्त्तिकः, पुं, (कृत्तिकानक्षत्रयुक्ता पौर्णमासी यत्र मासे इति पाक्षिको अण् ।) वैशाखादिद्वादश मासान्तर्गतसप्तममासः । कृत्तिकानक्षत्रयुक्ता पौणमासी यत्र मासे सः । अयं तुलास्थरविप्रा- रब्धशुक्लप्रतिपदादिदर्शान्तरूपगुख्यचान्द्रः । सौ- रस्तु तुलाराशिस्थरविककालः । इति स्मृतिः ॥ तत्पर्य्यायः । बाहुलः २ ऊर्ज्जः ३ कार्त्तिकिकः ४ । इत्यमरः । १ । १७ ॥ कौमुदः ५ । इति शब्द- रत्नावली ॥ * ॥ अथ कार्त्तिककृत्यम् । पद्मपुराणे । “तुलामकरमेषेषु प्रातःस्नानं विधीयते” । तत्र संकल्पः अरुणोदयकाले मज्जनं कृत्वाचम्य ओँ तत्सदद्य कार्त्तिके मासि अमुकपक्षे अमुक- तिथावारभ्य तुलास्थरविं यावत् प्रत्यहं अमुक- गोत्रः श्री अमुकदेवशर्म्मा श्रीविष्णुप्रीतिकामः प्रातःस्नानमहं करिष्ये इति संकल्प्य यथोक्तवि- धिना इतिकर्त्तव्यतां विधाय -- “ओँकार्त्तिकेऽहं करिष्यामि प्रातःस्नानं जनार्द्दन ! । प्रीत्यर्थं तव देवेश ! दामोदर ! मया सह” ॥ इति स्नायात् । मया लक्ष्म्या । प्रतिदिनसंकल्पे तु आरभ्य तुलास्थरविं यावत् प्रत्यहं इति न वक्तव्यम् । किन्तु मासीत्यनन्तरं तुलास्थरवा- वित्यधिकं वक्तव्यम् । चान्द्रस्नानवाक्यन्तु वैशाख- कृत्ये अनुसन्धेयम् । तथा वायुपुराणे । “यदीच्छेद्विपुलान् भोगान् चन्द्रसूर्य्यग्रहोपमान् । कार्त्तिकं सकलं व्याप्य प्रातःस्नायी भवेन्नरः” ॥ * ॥ तथा च गारुडे । “गवामयुतदानेन यत् फलं लभते खग ! । तुलसीपत्रकैकेन तत् फलं कार्त्तिके स्मृतम्” ॥ ओँअद्येत्यादि तुलसीपत्रकैकसमसंख्यायुतधेनु- दानजन्यफलसमफलप्राप्तिकामः एतानि तुलसी- पत्राणि श्रीविष्णवेऽहं ददे । इत्यभिलप्य एतानि तुलसीपत्राणि श्रीविष्णवे नमः । इत्यनेन दद्यात् ॥ * ॥ ब्रह्माण्डपुपाणे । “विष्णुवेश्मनि यो दद्यात् कार्त्तिके मासि दीपकम् । अग्निष्टोमसहस्रस्य फलमाप्नोति मानवः ॥ ओँदामोदराय नभसि तुलायां लोलया सह । प्रदीपन्ते प्रयच्छामि नमोऽनन्ताय वेधसे” ॥ लोलया लक्ष्म्या । “इति मन्त्रेण यो दद्यात् प्रदीपं सर्पिरादिना । आकाशे मण्डपे वापि स चाक्षयफलं लभेत्” ॥ स्नानवत् । ओँअद्येत्यादि अमुकतिथावारभ्य तुला- स्थरविं यावत् प्रत्यहं अमुकगोत्रोऽमुकदेवशर्म्मा अक्षयदीपदानफलप्राप्तिकामः श्रीविष्णुप्रीतिकामो [] वा आकाशे मण्डपे वापि श्रीविष्णवे दीपदान- महं करिष्ये । इति संकल्प्य दामोदरायेत्यादिना दद्यात् । द्वितीयादिदिने ओँदामोदरायेत्यनेनेति विशेषः । विष्णुगृहे तु । ओँअद्येत्यादि अमुकति- थावारभ्य तुलास्थरविं यावत् प्रत्यहं अमुकगोत्रो- ऽमुकदेवशर्म्माअग्निष्टोमसहस्रजन्यफलसमफलप्रा- प्तिकामः श्रीविष्णप्रीतिकामो वा श्रीविष्णुवेश्मनि श्रीविष्णवे दीपदानमहं करिष्ये । इति संकल्प्य ओँ दामोदरायेत्यादिना दद्यात् । द्वितीयादिदिने ओँ दामोदरायेत्यनेनेति विशेषः ॥ * ॥ हविष्यान्नादौ तु ब्रह्मपुराणे । “व्रतोपवासनियमैः कार्त्तिको यस्य गच्छति । देवो वैमानिको भूत्वा स याति परमं पदम्” ॥ तत्र अद्येत्यादि अमुकतिथावारभ्य तुलास्थरविं यावत् प्रत्यहं अमुकगोत्रोऽमुकदेवशर्म्मा वैमा- निकदेवत्वभवनपूर्व्वकपरमपदप्राप्तिकामः श्रीवि- ष्णुप्रीतिकामो वा हविष्येतरभोजननिवृत्तिमहं करिष्ये । इत्यादिवाक्ये विशेषः । एवं फलाहारा- दावपि ॥ * ॥ हविष्यद्रव्याणि च । “हैमन्तिकं सितास्विन्नं धान्यं मुद्गास्तिला यवाः । कलायकङ्गुनीवारा वास्तूकं हिलमोचिका ॥ यष्टिका कालशाकञ्च मूलकं केमुकेतरत् । लवणे सैन्धवसामुद्रे गव्ये च दधिसर्पिषी ॥ पयोऽनुद्धृतसारञ्च पनसाम्रहरीतकी । तिन्तिडी जीरकञ्चैव नागरङ्गञ्च पिप्पली ॥ कदली लवली धात्री फलान्यगुडमैक्षवम् । अतैलपक्वं मुनयो हविष्यान्नं विदुर्ब्बुधाः” ॥ हैमन्ति
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कार्तिक" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬