🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:03:29 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कालिंग
kāliṃga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कालिंग १ वि॰ [सं॰ कालिग्ङ] कालिंग देश का । कालिंग देश में उत्पन्न ।
कालिंग २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कालिंग देश का निवासी ।
२. कालिंग देश का राजा ।
३. हाथी ।
४. साँप ।
५. कालिंदा । तरबूज । हिंदुवाना ।
६. भूमिकर्कारु । कुटज । विलायती कुम्हड़ा ।
७. लोहा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कालिङ्ग m. ‘produced in or belonging to the Kaliṅga country’, a Kaliṅga man, VP.
(Pāṇ. iv, 1, 170) a prince of the Kaliṅgas, Hariv.; Ragh. iv, 40 &c.
(pl.) the Kaliṅgas, MBh.; VP.
an elephant, L.
a snake, L.
a species of cucumber (Cucumis usitatissimus), L.
Beninkasa cerifera
a poisonous plant, L.
a sort of iron
कालिङ्ग m. n. the plant Wrightia antidysenterica, Bhpr.
कालिङ्ग n. the water-melon.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (279,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कालिंग a. (गी f.) [कलिंग-अण्] 1 Produced in, or belonging to, the Kaliṅga country. --गः {1} A king of that country; प्रतिजग्राह कालिंगस्तमस्त्रैर्गजसाधनः R. 4. 40. --2 A snake of that country. --3 An elephant. --4 A species of cucumber. --5 A poisonous plant. --6 A sort of iron. --गाः (pl.) N. of a country; see कलिंग. --गं A water-melon.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0400-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कालिङ्ग न० केन जर्लनालिङ्ग्यते आ + लिगि--कर्म्मणि घञ् ३ त० । (तरमुज) मध्यस्थजलके फलमेदे । “कालिन्दं कृष्णवीजं स्यात् कालिङ्गं च सुवर्त्तुलम् । कालिङ्गं ग्राहि दृक्पित्तशुक्रहृच्छीतलं गुरु । पक्वं तु सोष्णं सक्षारं पित्तलं कफवातजित्” भावप्र० तत्पर्थ्यायस्वरूप गुणादिकमुक्तम् । “कलिङ्गे भवः अण् । २ कलिङ्गदेशोद्भवे त्रि० स्त्रियां ङीप् । तद्देशानां राजा अण् । ३ कलिङ्ग- देशनृपे । “प्रतिजग्राह कालिङ्गस्तमस्त्रैर्गजसाधनः” रघुः “वर्गैराग्नेयाद्यैः क्रूरग्रहपीडितैः क्रमेण नृपाः । पाकलोमागधिकः कालिङ्गश्च क्षयं यान्ति” वृहत्सं० । “निर्वृत्तशत्रुं कालिङ्गं गान्धाराधिपतिं तथा” हरि० [] १११७ अ० । बहुषु तु अणोलुक् । कलिङ्गा इत्येव तद्राजेषु तद्वासिषु च भूम्नि । क्वचिन्न लुक् । “कारस्करान् माहिषकान् कालिङ्गान् केरलांस्तथा” भा० क० ४४ अ० । “कोशलाःकाशपौण्ड्राश्च कालिङ्गा मगधास्तथा” ४५ अ० । “कलिङ्गदेशमारभ्य पञ्चाष्टयोजनं शिवे! । दक्षिणस्यां महेशानि! । कालिङ्गः परिकीर्त्तितः” इति ३ उक्तदेशभेदे एतत्परतयैव प्रागुक्तभारतवाक्ये लुगभावो न कल्पनीयः । कं जलमालिङ्गति आ + लिगि--अण् उप० स० । ४ हस्तिनि ५ सर्पे च पुंस्त्री स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । ६ भूमिकर्कारौ पु० मेदि० । “कालिङ्गोलिङ्गवान्यः स्याद्- धनः सूक्ष्माङ्गकोमतः” इति सुखबोधोक्ते ७ लौहमेदे पु० । ८ राजकर्कट्यां स्त्री गौरा० ङीष मेदि० । स्वार्थे क अत इत्त्वम् । कालिङ्गिका त्रिवृति (तेओडी) राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2018-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कालिङ्गं, क्ली, (केन जलेन आलिङ्ग्यतेऽसौ । आ + लिगि + कर्म्मणि घञ् ।) फलविशेषः । तरमुज् इति ख्यातम् । तत्पर्य्यायः । कालिन्दकम् २ कृष्ण- वीजम् ३ फलवर्त्तुलम् ४ । अस्य गुणाः । शीतल- त्वम् । ग्राहित्वम् । स्वादुपाकरसत्वम् । गुरुत्वम् । विष्टम्भित्वम् । स्यन्दित्वम् । दृक्शुक्रपित्तनाशि- त्वम् । कफवातकारित्वञ्च । पक्वस्य तस्य गुणाः । पित्तंवृद्धिकारित्वम् । उष्णत्वम् । क्षारत्वम् । कफ- [] वातनाशित्वञ्च । तत्पत्रगुणौ । रुधिरस्थापनत्वम् । तिक्तत्वञ्च । इति पथ्यापथ्यविवेकः ॥
कालिङ्गः, पुं, (केन जलेनालिङ्ग्यते इति । क + आ लिगि + कर्म्मणि घञ् ।) भूमिकर्कारुः । (कं जल- मालिङ्गति । आ + लिगि + कर्म्मण्यण् ।) हस्ती । (कं वातं आलिङ्गति गृह्णाति अश्नाति इत्यर्थः ।) सर्पः । इति मेदिनी ॥ (कुत्सितं लिङ्गं अङ्गादि- चिह्नं यस्येति कोः कादेशः ।) लौहभेदः । अस्य लक्षणम् । “कालिङ्गो लिङ्गवान् यः स्याद्घनः सूक्ष्माङ्गको मतः” । इति सुखबोधः ॥ (कलिङ्गे भवः । अण् । कलिङ्गदेशोद्भवः । यथा महा- भारते ८ । कर्णशल्यसंवादे ४५ । १४ । “कुरवः सहपाञ्चालाः शाल्वा मत्स्याः सनैमिषाः । कोमलाःकाशयोऽङ्गाश्च कालिङ्गा मागधा स्तथा” ॥ कलिङ्गदेशस्य राजा । अण् । कलिङ्गराजः । यथा रघुः ४ । ४० । “प्रतिजग्राह कालिङ्गः तमस्त्रैर्गजसाधनः । पक्षच्छेदोद्यतं शक्रं शिलावर्षीव पर्व्वतः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-113-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें