🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:55:30 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कावेरी
kāverī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कावेरी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. दक्षिण की एक नदी जो पश्चिमी घाट से निकलकर बंगाल की खाड़ी में गिरती है ।
२. संपूर्ण जाति की एक रागिनी ।
३. वेश्या ।
४. हल्दी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कावेरी f. turmeric, L.
a courtezan, harlot, L.
N. of a river in the Dekhan (accord. to a legend [Hariv. 1421 f., 1761 f.] daughter of Yuvanāśva and wife of Jahnu, changed by her father's curse from one half of the Gaṅgā into the river Kāverī, therefore also called Ardha-gaṅgā or -jāhnavī), MBh.; Hariv.; R. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (280,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कावेरी 1 N. of a river in the south of India; कावेरीं सरितां पत्युः शंकनीयमिवाकरोत् R. 4. 45. --2 A harlot, courtezan. --3 Turmeric.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0401-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कावेरी स्त्री कस्य जलस्य वेरं शरीरं तस्येदमित्यण् ङीप् । १ सरिद्भेदे । कुत्सितमपवित्रं वेरं यस्याः स्वाङ्गत्वात् ङीष् । २ वेश्यायाम् ५ ब० । ३ हरिद्रायाम् । “दृषद्वती च कावेरी वङ्कुर्मन्दाकिनी तथा” भा० आनु०१६५ अ० । “भारतीगुप्ततोया च कावेरी मुर्म्मुरा तथा” भा० व०२२१ । “चन्द्रवशा ताम्रपर्ण्णी अवटोदा कृतमाला- वोहा मसी कावेरी वेन्नेत्यादि भाग० ५, १९, १८, भारतवर्षनदीकथने । सा च सह्याद्रेः मलयाद्रेश्च सानुसन्निकृष्टस्था तदेतत् रघौ वर्ण्णितम् यथा “गृहीतप्रतिमुक्तस्य स धर्म्मविजयी नृपः । श्रियं महेन्द्र नाथस्य जहार नतु मेदिनीम् । ततो वेलातटेनैव फल- [] वत्पूगमालिना । अगस्त्याचरितामाशाम् अनाशास्य- जयो ययौ । स सैत्यपरिभोगेण गजदानसुगन्धिना । कावेरीं सरितां पत्युः शङ्कनीयामिवाकरोत् । बलै- रध्युप्रितास्तस्य विजिगीषोर्गताध्वनः । मारीचोद्भ्रा- न्तहारीताः मलयाद्रेरुपत्यकाः” । “कावेरीतीर- भूमीरुहभुजगबधूभुक्तमुक्तावशिष्टः” मलयजवातवर्णने “ततो गच्छेत कावेरीं वृतामप्सरसा गणैः । तत्र स्नात्वा नरो राजन्! गोसहस्रफलं लभेत्” भा० व० ८५ । गङ्गे! च यमुने! चैव गोदावरि! सरस्वति! नर्म्मदे! सिन्धु! कावेरि! जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु, तीर्थवाहन मन्त्र
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2023-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कावेरी, स्त्री, (कं जलमेव वेरं शरीरं । तस्येयम् । “तस्येदम्” । ४ । ३ । १२० । इति अण् । ङीप् ।) नदीविशेषः । इत्यमरः । १ । १० । ३५ ॥ (यथा, महाभारते ३ । ८५ । २२ । “ततो गच्छेत कावेरीं वृतामप्सरसां गणैः । तत्र स्नात्वा नरो राजन् गोसहस्रफलं लभेत्” ॥ इयं हि सह्याद्रेः मलयपर्व्वतस्य च सानुसन्नि- कटस्था । इति रघुः ॥ कुत्सितं अपवित्रं वेरं शरीरं यस्याः । कोः कादेशः ।) वेश्या । हरिद्रा ॥ इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-116-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "कावेरी" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें